10 สารเคมีใกล้ตัวที่เราเจอแทบทุกวัน โดยไม่ทันสังเกต

คำว่า “สารเคมี” ไม่ได้แปลว่าอันตรายเสมอไป เพราะน้ำ ออกซิเจน อาหาร และของใช้รอบตัวล้วนเกี่ยวข้องกับสารเคมี สิ่งที่ควรดูคือชนิดของสาร ปริมาณที่สัมผัส และวิธีลดการรับสิ่งที่ไม่จำเป็น โดยเฉพาะกลุ่มที่นักวิทยาศาสตร์ยังติดตามผลระยะยาวอยู่

แค่เปิดขวดน้ำ หยิบกล่องอาหาร ใช้น้ำหอม นั่งในห้องที่มีเฟอร์นิเจอร์ใหม่ หรือออกไปเจอฝุ่นควันบนถนน เราก็อาจสัมผัสสารเคมีหลายชนิดโดยไม่รู้ตัว

สารเคมีเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็น “ของอันตราย” ทั้งหมด หลายอย่างถูกใช้ในชีวิตประจำวันตามมาตรฐานความปลอดภัย แต่บางกลุ่มยังเป็นประเด็นที่นักวิทยาศาสตร์และหน่วยงานกำกับดูแลติดตามต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อเกี่ยวข้องกับการสัมผัสซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน

1. ไมโครพลาสติก

ไมโครพลาสติกคือชิ้นส่วนพลาสติกขนาดเล็กมาก พบได้ทั้งในสิ่งแวดล้อม น้ำดื่ม อาหารทะเล และฝุ่นในบ้าน

รายงานของ WHO ระบุว่า มีการพบไมโครพลาสติกทั้งในน้ำประปาที่ผ่านการบำบัดและน้ำดื่มบรรจุขวด ทำให้เกิดคำถามเรื่องผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาว แต่หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยังต้องศึกษาเพิ่มเติม

จุดที่ควรรู้คือ เรื่องนี้ยังไม่ใช่ประเด็นที่ควรตื่นตระหนกแบบเหมารวม แต่เป็นหัวข้อที่ควรติดตาม เพราะพลาสติกกลายเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อาหารและสิ่งแวดล้อมไปแล้ว

2. BPA

BPA หรือ Bisphenol A เป็นสารที่เคยใช้ในพลาสติกบางประเภทและวัสดุสัมผัสอาหาร เช่น ภาชนะหรือสารเคลือบด้านในกระป๋องบางชนิด

ข้อมูลจาก FDA ระบุว่า BPA เคยได้รับอนุญาตให้ใช้ในวัสดุสัมผัสอาหาร และหน่วยงานยังประเมินความปลอดภัยของการใช้ในระดับที่พบในอาหารตามกรอบกำกับดูแลของสหรัฐฯ

หลายผลิตภัณฑ์ในตลาดปัจจุบันจึงมักใช้คำว่า “BPA-free” เป็นจุดขาย แต่คำนี้ไม่ควรถูกตีความว่า ภาชนะทุกชนิดที่ไม่มีคำนี้จะเป็นอันตรายทันที สิ่งที่ควรดูร่วมกันคือชนิดภาชนะ วิธีใช้ และคำแนะนำจากผู้ผลิต เช่น ใช้กับไมโครเวฟได้หรือไม่

3. PFAS

PFAS เป็นกลุ่มสารที่ใช้ในผลิตภัณฑ์บางประเภทเพื่อช่วยให้ทนน้ำ ทนคราบ หรือทนน้ำมัน จึงอาจเกี่ยวข้องกับสารเคลือบ ภาชนะบางชนิด เสื้อกันฝน หรือผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมบางกลุ่ม

EPA ระบุว่า งานวิจัยปัจจุบันพบว่าการสัมผัส PFAS บางชนิดอาจเชื่อมโยงกับผลกระทบต่อสุขภาพ แต่ผลของระดับการสัมผัสที่แตกต่างกันยังเป็นเรื่องที่ต้องศึกษาต่อ

คำที่หลายคนอาจเคยได้ยินคือ “forever chemicals” เพราะสารบางชนิดในกลุ่มนี้สลายตัวได้ยากในสิ่งแวดล้อม ทำให้หลายประเทศให้ความสนใจกับการควบคุมและลดการปนเปื้อน

4. พทาเลต

พทาเลต หรือ Phthalates มักถูกใช้เพื่อเพิ่มความยืดหยุ่นให้พลาสติก และอาจพบในวัสดุหรือผลิตภัณฑ์บางประเภท รวมถึงบางกรณีที่เกี่ยวข้องกับบรรจุภัณฑ์หรือผลิตภัณฑ์ดูแลร่างกาย

ข้อมูลของ FDA ระบุว่า พทาเลตบางชนิดยังได้รับอนุญาตในงานวัสดุสัมผัสอาหารบางประเภท แต่ไม่ได้อนุญาตให้เติมลงไปในอาหารโดยตรง

สำหรับผู้บริโภคทั่วไป วิธีคิดที่ปลอดภัยกว่าการกลัวชื่อสาร คือดูการใช้งานจริง เช่น ไม่ใช้ภาชนะพลาสติกผิดประเภท ไม่นำพลาสติกที่ไม่ได้ระบุว่าใช้กับความร้อนได้ไปอุ่นอาหาร และเลือกผลิตภัณฑ์จากแหล่งที่ตรวจสอบได้

5. ฟอร์มาลดีไฮด์

ฟอร์มาลดีไฮด์อาจพบในวัสดุก่อสร้าง เฟอร์นิเจอร์ไม้ประกอบ กาว สี หรือวัสดุตกแต่งบ้านบางประเภท โดยเฉพาะของใหม่ที่ยังมีกลิ่นแรง

ในชีวิตจริง จุดที่คนมักสัมผัสไม่ใช่จากสารเดี่ยว ๆ ในห้องแล็บ แต่เป็นการระเหยจากวัสดุในพื้นที่ปิด การระบายอากาศจึงเป็นเรื่องสำคัญ โดยเฉพาะหลังซื้อเฟอร์นิเจอร์ใหม่ ทาสี หรือปรับปรุงห้อง

6. VOC หรือสารอินทรีย์ระเหยง่าย

VOC พบได้จากผลิตภัณฑ์หลายอย่าง เช่น สีทาบ้าน น้ำหอม สเปรย์ น้ำยาทำความสะอาด และวัสดุตกแต่งบางชนิด

กลิ่นหอมแรงหรือกลิ่นสีใหม่ไม่ได้แปลว่าอันตรายเสมอไป แต่เป็นสัญญาณว่ามีสารบางอย่างระเหยออกมา การเปิดหน้าต่าง ใช้ในพื้นที่อากาศถ่ายเท และไม่ผสมผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดเองแบบสุ่ม เป็นวิธีลดความเสี่ยงที่ทำได้ง่าย

7. สารกันเสียในอาหาร

สารกันเสียช่วยยืดอายุอาหาร ลดการเสีย และทำให้อาหารบางชนิดเก็บได้นานขึ้น โดยทั่วไปมีการกำหนดปริมาณการใช้ตามมาตรฐานความปลอดภัย

ประเด็นไม่ได้อยู่ที่การเจอคำว่า “วัตถุกันเสีย” แล้วต้องเลี่ยงทั้งหมด แต่อยู่ที่การกินอาหารหลากหลาย อ่านฉลาก และไม่พึ่งอาหารแปรรูปชนิดเดิมซ้ำ ๆ จนกลายเป็นสัดส่วนหลักของมื้ออาหาร

8. สารกำจัดศัตรูพืชตกค้าง

ผักและผลไม้จำนวนมากผ่านระบบควบคุมมาตรฐานก่อนถึงผู้บริโภค แต่สารตกค้างยังเป็นเรื่องที่หลายคนกังวล

วิธีลดการสัมผัสที่ทำได้จริงคือ ล้างผักผลไม้ให้สะอาด แยกเขียงและอุปกรณ์ให้เหมาะสม เลือกซื้อจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ และกินให้หลากหลาย ไม่ยึดติดกับชนิดเดิมตลอดเวลา

9. โซเดียมในอาหารแปรรูป

โซเดียมไม่ใช่สารพิษ ร่างกายยังต้องใช้โซเดียมในปริมาณที่เหมาะสม แต่การได้รับมากเกินไปเป็นเวลานานเกี่ยวข้องกับความเสี่ยงด้านความดันโลหิตและโรคหัวใจ

CDC ระบุว่า โซเดียมจำนวนมากในอาหารมาจากอาหารแปรรูปและอาหารจากร้านอาหาร ไม่ใช่แค่เกลือที่เราเติมเองบนโต๊ะอาหาร

จุดที่มักถูกมองข้ามคือ บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ขนมขบเคี้ยว อาหารกระป๋อง ซอสปรุงรส และอาหารพร้อมกินบางชนิด อาจมีโซเดียมสูงแม้รสชาติไม่ได้เค็มจัดเสมอไป

10. ฝุ่น PM2.5

PM2.5 เป็นฝุ่นละอองขนาดเล็กที่เข้าสู่ระบบทางเดินหายใจได้ง่าย และอาจพาสารปนเปื้อนหลายชนิดเข้ามาด้วย ขึ้นอยู่กับแหล่งกำเนิดฝุ่น เช่น ควันรถ การเผาไหม้ หรือกิจกรรมอุตสาหกรรม

สำหรับผู้อ่านไทย เรื่องนี้ใกล้ตัวมากในช่วงที่ค่าฝุ่นสูง โดยเฉพาะในเมืองใหญ่หรือพื้นที่ที่มีการเผาในที่โล่ง การติดตามค่าฝุ่นและเลือกหน้ากากที่เหมาะสมในวันที่คุณภาพอากาศแย่ เป็นวิธีรับมือที่ตรงจุดกว่าการตื่นกลัวแบบกว้าง ๆ

สารเคมีใกล้ตัว ควรมองจาก “การใช้” มากกว่า “ชื่อสาร”

ชื่อสารหลายชนิดอาจฟังดูน่ากังวล แต่ความเสี่ยงจริงขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ทั้งปริมาณ ความถี่ ระยะเวลาที่สัมผัส ช่องทางเข้าสู่ร่างกาย และสภาพร่างกายของแต่ละคน

การลดการสัมผัสที่ไม่จำเป็นทำได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนชีวิตทั้งหมด เช่น ใช้ภาชนะให้ตรงประเภท ไม่อุ่นอาหารในพลาสติกที่ไม่ได้ระบุว่าใช้กับความร้อนได้ เปิดอากาศถ่ายเทเมื่อใช้สเปรย์หรือสี เลือกอาหารให้หลากหลาย อ่านฉลาก และติดตามค่าฝุ่นในวันที่อากาศแย่

ในภาพรวม สารเคมีไม่ใช่สิ่งที่ต้องกลัวทุกชนิด แต่เป็นสิ่งที่ควรรู้จักให้พอแยกได้ว่า อะไรคือการใช้งานปกติ อะไรคือการสัมผัสซ้ำที่ควรลด และอะไรยังเป็นประเด็นที่วิทยาศาสตร์กำลังหาคำตอบเพิ่มเติม

KEY TAKEAWAYS:

• สารเคมีอยู่รอบตัวในอาหาร อากาศ ของใช้ และวัสดุในบ้าน ไม่ได้แปลว่าอันตรายทั้งหมด
• ไมโครพลาสติก PFAS BPA และพทาเลต เป็นกลุ่มที่ถูกพูดถึงมากเพราะเกี่ยวข้องกับการสัมผัสในชีวิตประจำวัน
• ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณ ความถี่ ระยะเวลา และวิธีใช้งาน
• วิธีลดการสัมผัสทำได้จากเรื่องง่าย เช่น อ่านฉลาก ใช้ภาชนะให้ถูกประเภท ระบายอากาศ และล้างผักผลไม้ให้สะอาด
• ประเด็นสุขภาพระยะยาวของสารบางกลุ่มยังอยู่ระหว่างการศึกษา จึงควรติดตามข้อมูลจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ