ตำนานกล่องข้าวน้อยฆ่าแม่

ตำนานกล่องข้าวน้อยฆ่าแม่ (หรือ ก่องข้าวน้อยฆ่าแม่) เป็นนิทานพื้นบ้านไทยอีสานที่โด่งดังมาก มีฉากหลังอยู่ที่บ้านตาดทอง อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร เป็นเรื่องราวอุทาหรณ์สอนใจเกี่ยวกับ "ความโกรธบดบังดวงตา" และ "ความอารมณ์ชั่ววูบ" ที่นำไปสู่ความสูญเสียอันใหญ่หลวงในอดีต ณ หมู่บ้านตาดทอง มีชายหนุ่มชาวนาคนหนึ่งชื่อ "ทอง"  เขาเป็นคนขยันขันแข็ง แต่มีข้อเสียคือเป็นคนใจร้อนและโมโหร้าย วันหนึ่งในฤดูทำนา ทองออกไปไถนาตั้งแต่เช้าตรู่จนกระทั่งสาย แดดเริ่มร้อนจัดและเขาก็รู้สึกเหนื่อยและหิวข้าวมาก จึงนั่งรอแม่ที่จะมาส่งข้าวตามปกติ แต่วันนั้นแม่ของเขามาช้ากว่าทุกวันเนื่องจากติดธุระ​เมื่อแม่เดินมาถึง ทองซึ่งกำลังหิวโซและเหน็ดเหนื่อยอย่างมากก็เกิดความโมโห พอหันไปเห็นกล่องข้าวที่แม่ถือมา มีขนาด "ใบเล็กนิดเดียว" เขาจึงตวาดใส่แม่ด้วยความโกรธแค้นว่าทำไมมาส่งข้าวนานป่านนี้ แล้วเอากล่องข้าวใบเล็กแค่นี้มา จะไปอิ่มได้อย่างไรแม่พยายามอธิบายด้วยความเหนื่อยล้าว่า ถึงกล่องจะเล็ก แต่แม่ก็อัดข้าวมาแน่นนะลูก กินให้อิ่มก่อนเถอะ แต่ทองที่กำลังขาดสติไม่ฟังเสียง ด้วยความโมโหและหิวจัด เขาจึงคว้าไม้คานไถตีไปที่ศีรษะของแม่จนล้มลงและเสียชีวิตทันที

ความจริงอันเจ็บปวดหลังจากนั้น ทองก็เปิดกล่องข้าวน้อยกินเพื่อดับความหิวแต่ปรากฏว่าเขาอิ่มจนยัดต่อไปไม่ไหวแล้ว แต่ข้าวในกล่องใบเล็กนั้น กลับยังเหลืออยู่ เป็นจริงอย่างที่แม่บอกทุกประการเมื่อทองได้สติ ความหิวหายไป ความโกรธมลายสิ้น เหลือเพียงความตกใจและสำนึกผิด เขาเข้าไปกอดศพแม่และร้องไห้แทบขาดใจ แต่ก็สายเกินไปเสียแล้ว

การไถ่บาปและอนุสรณ์สถาน

​ด้วยความรู้สึกผิดอันใหญ่หลวงและกลัวบาปกรรมจากการทำมาตุฆาต (ฆ่าแม่) ทองจึงได้เข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ บวชเรียน และชักชวนชาวบ้านร่วมกันสร้างธาตุเจดีย์ขึ้นมาองค์หนึ่ง เพื่อเป็นการอุทิศส่วนกุศลและขออโหสิกรรมต่อดวงวิญญาณของแม่

​สถานที่ในปัจจุบัน เจดีย์องค์นี้ยังคงปรากฏลานสายตาผู้คนอยู่ที่ วัดทุ่งสะเดา บ้านตาดทอง จังหวัดยโสธร เรียกกันว่า "ธาตุก่องข้าวน้อย"

​ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ ในทางโบราณคดี ธาตุก่องข้าวน้อยแห่งนี้แท้จริงแล้วคือ ธาตุตาดทอง เป็นเจดีย์เก่าแก่ศิลปะลาว สมัยเวียงจันทน์ (ราวพุทธศตวรรษที่ 23-24) แต่ชาวบ้านมักผูกโยงเข้ากับนิทานพื้นบ้านเรื่องนี้เพื่อเป็นกุศโลบายสอนใจ

ข้อคิดจากเรื่องนี้

​1.ควบคุมสติและอารมณ์ ความหิวและความโกรธสามารถทำให้คนดีๆ กลายเป็นฆาตกรได้ในพริบตา

​2.อย่าตัดสินอะไรจากภายนอก เหมือนกล่องข้าวใบเล็กที่ดูเหมือนน้อย แต่ข้างในอัดแน่นจนกินไม่หมด

​3.ความกตัญญู เตือนใจถึงความรักของพ่อแม่ที่ยอมเหน็ดเหนื่อยเพื่อลูก แต่บางครั้งลูกกลับละเลยและทำร้ายท่านด้วยคำพูดหรือการกระทำด้วยอารมณ์ชั่ววูบ