จักรวาลเกิดขึ้นมาได้อย่างไร พระพุทธเจ้าทรงอธิบายเรื่องกำเนิดโลกและจักรวาลไว้อย่างไร

คำถามเรื่องกำเนิดจักรวาลเป็นหนึ่งในคำถามที่มนุษย์สงสัยมาหลายพันปี

ก่อนจะมีวิทยาศาสตร์สมัยใหม่

ก่อนจะมีกล้องโทรทรรศน์อวกาศ

ก่อนที่มนุษย์จะรู้ด้วยซ้ำว่าโลกเป็นเพียงดาวเคราะห์ดวงเล็ก ๆ ในจักรวาลอันกว้างใหญ่

ผู้คนก็ถามกันแล้วว่า โลกเกิดขึ้นมาได้อย่างไร

จักรวาลมีจุดเริ่มต้นหรือไม่

และใครเป็นผู้สร้างมัน

เมื่อมาถึงพระพุทธศาสนา หลายคนคาดหวังว่าจะพบคำตอบตรง ๆ เหมือนตำราดาราศาสตร์

แต่สิ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้นั้นน่าสนใจยิ่งกว่า

เพราะพระองค์ไม่ได้ทรงตอบคำถามนี้ในแบบที่คนส่วนใหญ่คาดคิด

ก่อนอื่นต้องเข้าใจก่อนว่า พระพุทธเจ้าไม่ทรงสอนเรื่องพระผู้สร้างจักรวาล

ในพระไตรปิฎกไม่ปรากฏคำสอนว่ามีเทพองค์ใดสร้างโลกขึ้นมา

หรือมีจุดเริ่มต้นเพียงครั้งเดียวของทุกสรรพสิ่ง

นี่เป็นความแตกต่างสำคัญจากศาสนาหลายศาสนาในโลก

แล้วพระองค์ทรงอธิบายโลกและจักรวาลอย่างไร

คำตอบคือ พระพุทธเจ้าทรงอธิบายว่าจักรวาลมีวัฏจักร

เกิดขึ้น

ดำรงอยู่

เสื่อมสลาย

และกลับก่อตัวขึ้นใหม่อีกครั้ง

เป็นวงจรที่เกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นเวลายาวนานจนไม่อาจนับได้

ตรงนี้หลายคนเริ่มสงสัยทันที

หมายความว่าอย่างไร

โลกแตกแล้วกลับมาใหม่อย่างนั้นหรือ

ในพระไตรปิฎกมีคำที่เรียกว่า กัลป์

ซึ่งเป็นหน่วยเวลาระดับจักรวาล

พระองค์ทรงกล่าวถึงช่วงที่โลกกำลังก่อตัว

ช่วงที่โลกดำรงอยู่

ช่วงที่โลกเสื่อมสลาย

และช่วงที่โลกว่างเปล่า

จากนั้นวงจรก็เริ่มใหม่อีกครั้ง

แล้วจุดเริ่มต้นแรกสุดล่ะ อยู่ตรงไหน

นี่คือจุดที่หลายคนประหลาดใจมาก

เพราะพระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า การค้นหาจุดเริ่มต้นแรกสุดของสังสารวัฏนั้นเป็นสิ่งที่ไม่สามารถมองเห็นได้

ในพระสูตรมีข้อความที่มีชื่อเสียงมากว่า

สังสารวัฏนี้กำหนดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้

ไม่ปรากฏจุดเริ่มต้นที่สัตว์โลกทั้งหลายเริ่มท่องเที่ยวเวียนว่าย

พูดง่าย ๆ คือ พระองค์ไม่ได้ตรัสว่าจักรวาลมีจุดเริ่มต้นครั้งแรกที่เราสามารถชี้ได้

แต่ทรงมองว่าการเกิดและดับของโลกเกิดขึ้นมาอย่างยาวนานจนไม่อาจหาจุดเริ่มต้นได้

เหมือนคนที่พยายามถามว่า วงกลมเริ่มต้นตรงไหน

คำถามอาจตั้งขึ้นได้ แต่หาคำตอบแบบเส้นตรงไม่ได้

หลายคนอาจถามต่อว่า แล้วเรื่องนี้ตรงกับ Big Bang หรือไม่

ต้องตอบอย่างระมัดระวังว่า พระพุทธเจ้าไม่ได้ตรัสเรื่อง Big Bang

เพราะทฤษฎีนี้เพิ่งเกิดขึ้นในยุควิทยาศาสตร์สมัยใหม่

อย่างไรก็ตาม มีนักวิชาการบางคนสังเกตว่า แนวคิดเรื่องจักรวาลที่มีการขยายตัว เสื่อมสลาย และเกิดขึ้นใหม่เป็นรอบ ๆ มีบางส่วนที่ชวนให้นึกถึงแบบจำลองจักรวาลบางแนวทางในฟิสิกส์ยุคใหม่

แต่ทั้งสองระบบความคิดมีจุดประสงค์และวิธีอธิบายต่างกันมาก

สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ พระพุทธเจ้าเคยถูกถามเรื่องกำเนิดโลกโดยตรง

และหลายครั้งพระองค์ทรงเบนประเด็นกลับมาที่เรื่องความทุกข์ของมนุษย์

ไม่ใช่เพราะไม่รู้คำตอบ

แต่เพราะพระองค์มองว่าต่อให้รู้ว่าโลกเกิดขึ้นเมื่อไร ก็ไม่ได้ช่วยให้พ้นทุกข์

พระองค์เคยเปรียบเทียบคล้ายกับคนถูกลูกศรอาบยาพิษยิง

ถ้ามัวแต่ถามว่าใครยิง

ยิงจากไหน

ใช้ไม้ชนิดใดทำลูกศร

คนคนนั้นอาจตายก่อนจะได้รับการรักษา

นี่จึงเป็นจุดยืนที่แปลกมากเมื่อเทียบกับนักปรัชญาหลายคนในยุคนั้น

พระพุทธเจ้าไม่ได้ปฏิเสธเรื่องจักรวาล

ไม่ได้ปฏิเสธเรื่องกำเนิดโลก

แต่ทรงให้ความสำคัญกับคำถามอีกประเภทหนึ่งมากกว่า

คือ ทำอย่างไรมนุษย์จึงจะพ้นจากความทุกข์

ดังนั้นถ้าถามว่า พระพุทธเจ้าตรัสเรื่องกำเนิดจักรวาลไว้หรือไม่

คำตอบคือ ตรัส

พระองค์ทรงกล่าวถึงจักรวาลที่เกิดขึ้นและเสื่อมสลายเป็นวัฏจักรยาวนานนับกัลป์ไม่ถ้วน

แต่ไม่ได้ทรงชี้ว่ามีจุดเริ่มต้นแรกสุดที่แน่นอน

และที่สำคัญที่สุด พระองค์ทรงเห็นว่าการรู้จุดกำเนิดของจักรวาลอาจไม่สำคัญเท่าการเข้าใจเหตุแห่งทุกข์ในชีวิตของเราเอง

บางทีนี่อาจเป็นเหตุผลที่หลังจากผ่านมากว่า 2,500 ปี คำถามเรื่องจักรวาลยังคงเปิดกว้างอยู่เสมอ แต่คำสอนเรื่องการดับทุกข์ยังคงถูกพูดถึงอยู่ทุกวัน