" ขุนช้าง-ขุนแผน "

ในเมืองสุพรรณบุรี สมัยอยุธยา มีเด็กสามคนเติบโตมาด้วยกัน

พลายแก้ว เด็กชายหน้าตาดี ฉลาด แต่ยากจน เพราะพ่อถูกประหาร

ขุนช้าง เด็กชายผมหงอกตั้งแต่เกิด หัวล้าน ครอบครัวร่ำรวย

นางพิม หญิงสาวที่ทั้งสองคนหมายปอง

พลายแก้วและนางพิมรักกัน แต่งงานกัน แล้วพลายแก้วถูกเกณฑ์ไปรบ

ขุนช้างเห็นโอกาส จึงหลอกล่อแม่นางพิมให้ยกลูกสาวให้ตน

เมื่อพลายแก้วกลับจากสงครามพร้อมความดีความชอบจนได้รับบรรดาศักดิ์เป็น "ขุนแผน" กลับพบว่าหญิงที่รักได้กลายเป็นเมียคนอื่นไปแล้ว

ตั้งแต่นั้น ชีวิตของทั้งสามพัวพันกันไม่รู้จบ สงครามแย่งชิงหญิงคนเดียวดำเนินมาหลายสิบปี ผ่านการทำศึก การใช้คาถาอาคม การฟ้องร้องขึ้นถึงกษัตริย์

จนในที่สุด นางวันทอง ซึ่งเป็นชื่อที่นางพิมได้รับในภายหลัง ถูกพระพันวษาสั่งประหาร เพราะสองใจระหว่างชายสองคนนักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าขุนช้างขุนแผนเป็นวรรณคดีที่อาจมีรากมาจากเรื่องจริงในสุพรรณบุรีสมัยอยุธยา แล้วถูกเล่าสืบต่อกันปากต่อปากมาหลายร้อยปี ก่อนที่รัชกาลที่ 2 จะโปรดให้กวีในราชสำนักรวบรวมแต่งขึ้นใหม่เป็นกลอนเสภา จนได้รับการยกย่องให้เป็นยอดของวรรณคดีประเภทกลอนเสภาของไทย

ร่องรอยของเรื่องนี้ยังคงอยู่ที่สุพรรณบุรีจนถึงทุกวันนี้ ทั้งวัดแคที่ขุนแผนเรียนวิชา วัดป่าเลไลยก์ที่มีจิตรกรรมฝาผนังเล่าเรื่องทั้งหมด และคุ้มขุนแผนที่สร้างขึ้นเพื่อรำลึกถึงวรรณคดีเรื่องนี้