5 โรงเรียนประจำจังหวัดอายุเกินร้อยปี รากการศึกษาไทยที่ยังอยู่คู่เมือง

หลายโรงเรียนประจำจังหวัดไม่ได้เป็นแค่สถานที่เรียน แต่คือหลักฐานของการขยายการศึกษาไทยจากเมืองหลวงสู่หัวเมืองในช่วงกว่าร้อยปีก่อน

ชื่อโรงเรียนประจำจังหวัดหลายแห่งที่คุ้นหูคนไทย มีอายุมากกว่าที่หลายคนคิด บางแห่งเริ่มจากโรงเรียนหลวงในวัด บางแห่งเริ่มจากสำนักศึกษา ก่อนค่อย ๆ เติบโตเป็นโรงเรียนมัธยมขนาดใหญ่ที่อยู่คู่เมืองมาจนถึงปัจจุบัน

บทความนี้พาไปรู้จัก 5 โรงเรียนเก่าแก่ที่มักถูกพูดถึงในฐานะโรงเรียนประจำจังหวัดสำคัญของไทย โดยควรอ่านด้วยความเข้าใจว่า “เก่าแก่ที่สุด” อาจขึ้นอยู่กับนิยาม เช่น นับจากปีเริ่มสอน ปีได้รับฐานะโรงเรียนตัวอย่าง หรือปีใช้ชื่อโรงเรียนปัจจุบัน ข้อมูลต่อไปนี้จึงยึดตามประวัติโรงเรียนและแหล่งอ้างอิงที่ตรวจสอบได้เป็นหลัก

รากเดียวกันของหลายโรงเรียน: ยุคขยายการศึกษาออกสู่หัวเมือง

ช่วงปลายรัชกาลที่ 5 เป็นยุคสำคัญของการจัดการศึกษาแบบแผนใหม่ในไทย โรงเรียนหลายแห่งเริ่มต้นจากวัด ศาลา หรือพื้นที่ราชการในหัวเมือง ก่อนพัฒนาเป็นโรงเรียนประจำจังหวัดหรือโรงเรียนสำคัญของภูมิภาคในเวลาต่อมา

จุดน่าสนใจคือ โรงเรียนเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพื่อสอนหนังสืออย่างเดียว แต่เกี่ยวพันกับการสร้างบุคลากรของท้องถิ่น ทั้งข้าราชการ ครู แพทย์ นักธุรกิจ ผู้นำชุมชน และศิษย์เก่าที่กลับมามีบทบาทกับจังหวัดของตนเอง

1. โรงเรียนเบญจมราชูทิศ ราชบุรี

โรงเรียนเบญจมราชูทิศ ราชบุรี ระบุประวัติการก่อตั้งในปี พ.ศ. 2429 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเริ่มจากการตั้งโรงเรียนหลวงในวัดสำหรับจังหวัดราชบุรี ที่วัดสัตตนารถปริวัตร

เหตุผลที่โรงเรียนนี้น่าสนใจ ไม่ใช่แค่ความเก่าแก่ แต่คือภาพของการศึกษายุคแรกที่ยังผูกกับวัดและชุมชนอย่างใกล้ชิด ก่อนจะค่อย ๆ กลายเป็นสถานศึกษาหลักของจังหวัดราชบุรีในเวลาต่อมา

2. โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย เชียงใหม่

โรงเรียนยุพราชวิทยาลัยเป็นหนึ่งในสถาบันสำคัญของภาคเหนือ โดยข้อมูลจากสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดเชียงใหม่ระบุว่า เริ่มแรกเป็น “โรงเรียนเมืองนครเชียงใหม่” เปิดสอนครั้งแรกในปี พ.ศ. 2432 ก่อนภายหลังได้รับพระราชทานนามว่า “โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย” เมื่อวันที่ 24 ธันวาคม พ.ศ. 2448

ความสำคัญของยุพราชวิทยาลัยอยู่ที่บทบาทของการศึกษาในหัวเมืองล้านนา โรงเรียนไม่ได้เป็นเพียงสถานที่เรียนของเชียงใหม่ แต่ยังสะท้อนช่วงเวลาที่รัฐสยามขยายระบบการศึกษาสมัยใหม่เข้าสู่ภูมิภาคเหนืออย่างจริงจัง

3. โรงเรียนเบญจมราชรังสฤษฎิ์ ฉะเชิงเทรา

โรงเรียนเบญจมราชรังสฤษฎิ์ จังหวัดฉะเชิงเทรา มีข้อมูลการก่อตั้งเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2435 โดยเริ่มที่วัดสายชล ณ รังษี หรือวัดแหลมบน ตามประวัติที่ปรากฏในรายงานข่าวครบรอบวันสถาปนาโรงเรียน

โรงเรียนแห่งนี้น่าสนใจในฐานะสถาบันเก่าแก่ของภาคตะวันออก ซึ่งเติบโตไปพร้อมกับการเปลี่ยนผ่านของเมืองฉะเชิงเทรา จากเมืองเก่าริมแม่น้ำบางปะกงสู่พื้นที่เศรษฐกิจสำคัญของภาคตะวันออกในปัจจุบัน

4. โรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคม

โรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคมมีจุดเริ่มต้นจากสำนักศึกษาวัดนางพญาในปี พ.ศ. 2438 ก่อนยกฐานะเป็นโรงเรียนตัวอย่างประจำมณฑลพิษณุโลกในปี พ.ศ. 2442 ตามข้อมูลประวัติโรงเรียน

ประวัติของโรงเรียนนี้ทำให้เห็นอีกมิติหนึ่งของการศึกษาไทย คือเส้นทางจากสำนักศึกษาในวัดสู่โรงเรียนประจำมณฑล ซึ่งเป็นรูปแบบที่พบได้ในหลายพื้นที่ช่วงเริ่มจัดระบบการศึกษาแบบใหม่

5. โรงเรียนมหาวชิราวุธ จังหวัดสงขลา

โรงเรียนมหาวชิราวุธ จังหวัดสงขลา ระบุประวัติว่าเริ่มตั้งโรงเรียนขึ้นในปี พ.ศ. 2439 เนื่องจากเมืองสงขลามีประชากรมาก แต่ยังไม่มีโรงเรียนที่เป็นหลักเป็นฐาน โดยมีพิธีเกี่ยวเนื่องกับวันเฉลิมพระชนมพรรษาสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ

สำหรับภาคใต้ โรงเรียนนี้มีความหมายมากกว่าอายุ เพราะเป็นหนึ่งในสถาบันที่ช่วยผลิตบุคลากรให้พื้นที่สงขลาและภาคใต้ตอนล่างมาอย่างต่อเนื่อง

อ่านประวัติโรงเรียนเก่า ต้องระวังอะไร

ประเด็นที่ควรระวังคือ การจัดอันดับ “โรงเรียนเก่าแก่ที่สุด” อาจไม่ตรงกันทุกแหล่ง เพราะบางโรงเรียนเริ่มจากสำนักศึกษา บางแห่งเริ่มจากโรงเรียนหลวงในวัด บางแห่งนับจากวันตั้งโรงเรียน และบางแห่งนับจากวันได้รับพระราชทานนาม

ดังนั้น การอ่านประวัติโรงเรียนเหล่านี้ควรมองเป็น “ภาพรวมของรากการศึกษาไทยในภูมิภาค” มากกว่าการแข่งกันว่าใครเก่ากว่าใครเพียงอย่างเดียว

สิ่งที่ชัดเจนคือ โรงเรียนทั้ง 5 แห่งล้วนมีอายุเกินร้อยปี และมีบทบาทสำคัญในท้องถิ่นของตนเอง ประวัติของแต่ละโรงเรียนจึงไม่ใช่แค่เรื่องของศิษย์เก่าหรือคนในจังหวัด แต่ยังเป็นชิ้นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การศึกษาไทยที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน

• หลายโรงเรียนประจำจังหวัดเก่าแก่ของไทยเริ่มต้นในช่วงปลายรัชกาลที่ 5
• จุดเริ่มต้นของโรงเรียนจำนวนมากผูกกับวัด สำนักศึกษา หรือพื้นที่ราชการ
• คำว่า “เก่าแก่ที่สุด” ต้องดูนิยามการนับปีให้ชัด เพราะแต่ละแหล่งอาจนับต่างกัน
• ทั้ง 5 โรงเรียนมีอายุเกินร้อยปี และยังมีบทบาทสำคัญในจังหวัดของตน
• คุณค่าของเรื่องนี้อยู่ที่การเห็นพัฒนาการการศึกษาไทยจากส่วนกลางสู่หัวเมือง