Anemoia คืออะไร ทำไมเราถึงคิดถึงยุคที่ไม่เคยมีชีวิตอยู่

บางครั้งเราไม่ได้คิดถึง “อดีตของตัวเอง” แต่กลับผูกพันกับยุคสมัย สถานที่ หรือบรรยากาศที่เราไม่เคยมีประสบการณ์ร่วมเลย ความรู้สึกนี้มีชื่อเรียกว่า Anemoia

เคยฟังเพลงยุค 80-90 แล้วรู้สึกเหมือนตัวเองเคยอยู่ในช่วงเวลานั้น ทั้งที่เกิดไม่ทันไหม หรือเคยมองภาพถ่ายเมืองเก่าแล้วรู้สึกคิดถึงบางอย่าง ทั้งที่ไม่เคยเดินอยู่ตรงนั้นจริง ๆ ความรู้สึกแปลก ๆ แบบนี้มักถูกเรียกว่า Anemoia คือการโหยหาอดีตหรือยุคสมัยที่เราไม่เคยมีชีวิตอยู่

คำว่า Anemoia เป็นคำร่วมสมัยที่มักถูกอ้างถึงจากผลงาน The Dictionary of Obscure Sorrows ของ John Koenig ซึ่งอธิบายไว้ในความหมายประมาณว่า “ความคิดถึงยุคสมัยที่เราไม่เคยมีประสบการณ์มาก่อน” ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางการแพทย์ และไม่ใช่อาการผิดปกติ แต่เป็นคำที่ช่วยจับความรู้สึกลึก ๆ ที่หลายคนอาจเคยเจอแต่ไม่รู้จะเรียกว่าอะไร

ภาพขาวดำของเมืองเก่า เสียงซินธ์ป็อปในเพลงยุค 80 กลิ่นอายหนังเก่า ป้ายไฟนีออน รถคลาสสิก หรือแม้แต่บ้านไม้ในต่างจังหวัด อาจทำให้บางคนรู้สึกผูกพันอย่างประหลาด ราวกับสิ่งเหล่านั้นเคยเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต ทั้งที่ในความจริงเราไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์นั้นเลย

เพื่อเข้าใจ Anemoia ต้องเริ่มจากคำที่คุ้นกว่าคือ Nostalgia หรือความโหยหาอดีต เดิมคำว่า nostalgia มีรากจากภาษากรีก “nostos” ที่เกี่ยวกับการกลับบ้าน และ “algos” ที่หมายถึงความเจ็บปวด โดย Britannica ระบุว่าคำนี้ถูกใช้ในบริบททางการแพทย์มาตั้งแต่ปี 1688 โดย Johannes Hofer เพื่ออธิบายความรู้สึกคิดถึงบ้านของคนที่ต้องอยู่ไกลถิ่น

แต่ nostalgia ทั่วไปมักเกี่ยวกับอดีตที่เราเคยมีประสบการณ์ เช่น คิดถึงบ้านเก่า โรงเรียนเก่า เพื่อนวัยเด็ก เพลงที่เคยฟังตอนเรียน หรือสถานที่ที่เคยไปกับคนสำคัญ ส่วน Anemoia ต่างออกไปตรงที่เรา “คิดถึง” บางสิ่งที่ไม่เคยเป็นความทรงจำของเราโดยตรง

นี่คือเหตุผลที่คนเกิดหลังปี 2000 อาจอินกับยุค 80-90 ได้มาก ทั้งจากเพลง ภาพถ่าย แฟชั่น มิวสิกวิดีโอ เกมเก่า หนังเก่า หรือคลิปบนโซเชียลที่ตัดต่อด้วยโทนวินเทจ ยุคที่เราไม่เคยอยู่จริงอาจถูกประกอบขึ้นในใจจากเศษภาพ เสียง และเรื่องเล่าที่เราเสพซ้ำ ๆ จนกลายเป็น “อดีตในจินตนาการ”

อีกคำที่ถูกนำมาอธิบายร่วมกับเรื่องนี้คือ Hagioptasia ซึ่งเว็บไซต์ Hagioptasia อธิบายว่าเป็นกลไกการรับรู้ที่ทำให้คนรู้สึกว่าสถานที่ วัตถุ คน หรือความทรงจำบางอย่างมีความหมายพิเศษ เหมือนความพิเศษนั้นแผ่ออกมาจากสิ่งนั้นเอง ไม่ได้เกิดจากการตีความในใจเราเพียงอย่างเดียว

อย่างไรก็ตาม ควรอ่านคำว่า Hagioptasia อย่างระมัดระวัง เพราะยังไม่ใช่คำทางจิตวิทยากระแสหลักแบบที่มีสถานะเทียบเท่าคำวินิจฉัยหรือทฤษฎีมาตรฐาน การใช้คำนี้จึงเหมาะในฐานะกรอบอธิบายความรู้สึกเชิงวัฒนธรรมและประสบการณ์ส่วนตัวมากกว่าใช้เป็นข้อสรุปทางวิทยาศาสตร์

สิ่งที่ทำให้ Anemoia น่าสนใจสำหรับคนไทยวันนี้ คือเราอยู่ในยุคที่ภาพอดีตถูกปลุกขึ้นมาได้ง่ายมาก แค่เปิด TikTok, YouTube, Spotify หรือดูภาพจากกล้องฟิล์มบน Instagram เราก็อาจถูกดึงเข้าไปอยู่ในบรรยากาศของยุคที่เราไม่เคยอยู่จริง เพลงเก่าไม่ได้เป็นแค่เพลง แต่กลายเป็นประตูพาเราไปแตะความรู้สึกบางอย่างที่ทั้งอบอุ่น เหงา และไกลตัวในเวลาเดียวกัน

ความรู้สึกนี้ไม่ได้แปลว่าเราปฏิเสธปัจจุบันเสมอไป บางครั้งมันเป็นเพียงวิธีที่ใจเราหาพื้นที่พัก หาความหมาย หรือหาภาพของโลกที่ดูช้าลง เรียบง่ายขึ้น หรือโรแมนติกกว่าความจริงตรงหน้า แต่ก็ต้องระวังว่าอดีตที่เราคิดถึงอาจเป็นอดีตที่ถูกคัดเลือกมาแล้ว เหลือไว้เฉพาะภาพสวย เสียงเพราะ และบรรยากาศที่ถูกแต่งแสงในความทรงจำของคนอื่น

ตัวอย่างง่าย ๆ คือการฟังเพลงยุค 80-90 หลายเพลงอาจทำให้คนรุ่นใหม่รู้สึกเหมือนเดินอยู่ในเมืองเก่าตอนกลางคืน เห็นแสงไฟนีออน ได้ยินเสียงวิทยุในรถ หรือรู้สึกถึงความรักแบบหนังเก่า ทั้งที่ทั้งหมดอาจไม่เคยเกิดขึ้นกับชีวิตจริงของเราเลย

Anemoia จึงไม่ใช่แค่คำสวย ๆ สำหรับคนชอบของวินเทจ แต่เป็นอารมณ์ที่บอกว่า มนุษย์ไม่ได้ผูกพันกับประสบการณ์จริงเท่านั้น เรายังผูกพันกับเรื่องเล่า ภาพจำ เพลง และบรรยากาศที่ทำให้ใจรู้สึกว่า “ฉันเคยอยู่ตรงนั้น” แม้เหตุผลจะบอกว่าเราไม่เคยไปถึงเลยก็ตาม

• Anemoia คือความโหยหาอดีต ยุคสมัย หรือสถานที่ที่เราไม่เคยมีประสบการณ์จริง
• ต่างจาก Nostalgia ทั่วไป เพราะ nostalgia มักเกี่ยวกับอดีตที่เราเคยสัมผัสโดยตรง
• เพลงเก่า ภาพขาวดำ เมืองเก่า แฟชั่นวินเทจ และคลิปโทนย้อนยุค อาจกระตุ้นความรู้สึกนี้ได้
• คำว่า Hagioptasia ใช้อธิบายความรู้สึกว่าสิ่งบางอย่างมีความหมายพิเศษ แต่ควรใช้ในฐานะกรอบเล่าเชิงประสบการณ์ ไม่ใช่ข้อวินิจฉัยทางจิตวิทยา
• Anemoia สะท้อนว่าคนเราไม่ได้คิดถึงแค่อดีตของตัวเอง แต่อาจผูกพันกับอดีตที่ถูกสร้างขึ้นจากภาพ เสียง และเรื่องเล่า

        ส่วนตัวแล้วเราเกิดปี 2004 แต่มีความรู้สึก Anemoia ต่อยุค 80-90 มาก ๆ วันนี้เราจึงอยากชวนทุกคนมาลองฟังเพลงจากยุค 80 และ 90 ที่เราชื่นชอบ โดยวันนี้เราจะแนะนำ 10 เพลง เผื่อว่าใครบางคนอาจค้นพบความรู้สึกแบบ Anemoia ผ่านบทเพลงเหล่านี้เช่นเดียวกัน

Playlist

1. Losing You by Solange

2. That Was Yesterday by Foreigner

3. Broken Wings by Mr. Mister

4. Stay The Night by Benjamin Orr

5. Sharp Dressed Man by ZZ Top (เราชอบเพลงนี้มาก ๆ)

6. Touch in the Night by Silent Circle

7. Surrender by Suicide

8. Save a Player by Duran Duran

9. Field of Gold by Sting

10. Girl on the Moon by Foreigner

*โบนัส เพลงที่ไม่ได้ปล่อยในยุค 80-90 แต่ให้ฟีล 80-90

1.Running in the Night by FM-84 และ Ollie Wride

2. Summer's Ending Soon by The midnight

3.Stranger Love by Ollie Wride และ Sunglasses kid

แอบกระซิบว่าเพลงของคุณ Ollie Wride และ The midnight ดีเกือบทุกเพลงเลย ไปฟังกันเยอะ ๆ น้าา

อ้างอิง

Kian Bakhtiari. (31 สิงหาคม 2568). The Power And Perils Of Nostalgia Marketing. Foebes. https://www.forbes.com/sites/kianbakhtiari/2025/08/31/the-power-and-perils-of-nostalgia-marketing/

Hagioptasia. (สืบค้นวันที่ 18 มิถุนายน 2569). Hagioptasia. https://hagioptasia.com/

Sam Woolfe. (24 มีนาคม 2568). From Hagioptasia to Anemoia: Why We Feel Nostalgic for Things Not Experienced. Medium. https://samwoolfe.medium.com/from-hagioptasia-to-anemoia-why-we-feel-nostalgic-for-things-not-experienced-d16826e4b9fc

Vogue Thailand. (17 มิถุนายน 2567). ‘Nostalgia’ คืออะไร รู้จักกับอีกห้วงอารมณ์ที่ดึงเอาความสุขในอดีตมาเยียวยาจิตใจในปัจจุบัน. https://vogue.co.th/article/nostalgia-happiness-present