ไม่ใช่แค่ช่างตัดผม! เปิดรายชื่อ “อาชีพสงวนสำหรับคนไทย” ที่หลายคนอาจไม่รู้ว่ายังมีอยู่

หลายคนอาจเคยได้ยินว่า “ช่างตัดผม” เป็นอาชีพที่สงวนไว้สำหรับคนไทย แต่ความจริงแล้ว งานที่คนต่างด้าวถูกห้ามทำในประเทศไทยไม่ได้มีแค่อาชีพนี้เท่านั้น

บางงานเป็นอาชีพที่เราเห็นในชีวิตประจำวัน เช่น ร้านตัดผม ร้านเสริมสวย งานนวดไทย งานขายของหน้าร้าน งานไกด์นำเที่ยว หรือแม้แต่งานเลขานุการ ขณะที่บางงานเป็นงานหัตถกรรมไทยดั้งเดิม เช่น ทำบาตร ทำเครื่องดนตรีไทย ทำพระพุทธรูป ทำร่มกระดาษ และทอผ้าด้วยมือ

ประเด็นนี้กลับมาเป็นที่สนใจอีกครั้ง เพราะในยุคที่ประเทศไทยมีแรงงานต่างชาติจำนวนมากเข้ามาทำงาน ทั้งในภาคก่อสร้าง บริการ ร้านอาหาร โรงงาน และค้าขาย หลายคนจึงอาจสงสัยว่า “แล้วจริง ๆ คนต่างด้าวทำงานอะไรได้บ้าง และงานไหนที่ยังสงวนไว้สำหรับคนไทย?”

อาชีพสงวนคืออะไร?

คำว่า “อาชีพสงวน” ในความเข้าใจทั่วไป หมายถึง งานที่กฎหมายกำหนดว่าคนต่างด้าวไม่สามารถทำได้ หรือทำได้เฉพาะภายใต้เงื่อนไขบางอย่าง

ตามประกาศกระทรวงแรงงาน เรื่อง กำหนดงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำ พ.ศ. 2563 งานเหล่านี้ไม่ได้ถูกจัดอยู่ในกลุ่มเดียวกันทั้งหมด แต่แบ่งออกเป็นหลายประเภท ได้แก่

• งานที่ห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด
• งานที่ทำได้เฉพาะตามข้อตกลงระหว่างประเทศ
• งานฝีมือหรือกึ่งฝีมือที่ทำได้เฉพาะเมื่อมีนายจ้าง
• งานบางประเภทที่ทำได้เฉพาะแรงงานที่เข้ามาภายใต้ระบบ MOU

พูดง่าย ๆ คือ ไม่ใช่ทุกงานที่ “ห้ามทั้งหมด” และไม่ใช่ทุกงานที่ “ทำได้เสรี” รายละเอียดขึ้นอยู่กับประเภทงาน สถานะของแรงงาน นายจ้าง และเงื่อนไขทางกฎหมาย

กลุ่มที่คนไทยสนใจมากที่สุด: งานที่ห้ามทำเด็ดขาด

กลุ่มที่เป็นประเด็นมากที่สุด คือกลุ่มงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด ซึ่งมี 27 งาน และมีหลายอาชีพที่คนไทยคุ้นเคยมาก เช่น

1. งานตัดผม ดัดผม และเสริมสวย

นี่คือหนึ่งในอาชีพที่คนไทยพูดถึงมากที่สุด เพราะเกี่ยวข้องกับร้านตัดผม ร้านทำผม และร้านเสริมสวยที่พบได้แทบทุกชุมชน

หลายคนอาจไม่รู้ว่า งานตัดผม ดัดผม และเสริมสวย อยู่ในกลุ่มงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด ไม่ใช่งานที่ต่างด้าวจะเข้ามาทำได้ทั่วไป แม้จะมีฝีมือหรือมีลูกค้าก็ตาม

ประเด็นนี้ทำให้ร้านเสริมสวยหรือร้านตัดผมที่จ้างแรงงานต่างด้าวต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะงานลักษณะนี้ถูกมองว่าเป็นงานบริการฝีมือที่สงวนไว้ให้คนไทย

2. งานนวดไทย

นวดไทยก็เป็นอีกงานหนึ่งที่อยู่ในกลุ่มอาชีพสงวน

แม้ประเทศไทยจะมีร้านนวดจำนวนมาก และมีแรงงานต่างชาติอยู่ในภาคบริการหลายประเภท แต่งานนวดไทยยังถูกจัดเป็นงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด เนื่องจากเกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาไทย อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม และงานบริการที่เป็นภาพจำของประเทศ

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมคำว่า “นวดไทย” จึงไม่ใช่แค่งานบริการทั่วไป แต่เป็นงานที่กฎหมายให้ความคุ้มครองในฐานะอาชีพของคนไทย

3. มัคคุเทศก์ หรืองานนำเที่ยว

อีกอาชีพที่หลายคนอาจคาดไม่ถึงคือ “มัคคุเทศก์”

แม้ประเทศไทยจะเป็นประเทศท่องเที่ยว และมีนักท่องเที่ยวต่างชาติจำนวนมาก แต่การเป็นไกด์นำเที่ยวในไทยยังเป็นงานที่สงวนไว้สำหรับคนไทย

เหตุผลสำคัญคือ ไกด์ไม่ใช่แค่คนพาเที่ยว แต่เป็นคนอธิบายประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม ความเชื่อ วิถีชีวิต และภาพลักษณ์ของประเทศ การให้คนไทยเป็นผู้ทำหน้าที่นี้จึงถูกมองว่าเป็นการรักษาคุณภาพและความถูกต้องของการนำเสนอประเทศไทยต่อนักท่องเที่ยว

4. งานเร่ขายสินค้า

งานเร่ขายสินค้าเป็นอีกอาชีพที่ห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด

คำว่า “เร่ขาย” หมายถึงการขายสินค้าแบบเคลื่อนที่ ไม่ได้อยู่ประจำหน้าร้าน เช่น เดินขายของตามพื้นที่สาธารณะ ตลาด ชุมชน หรือสถานที่ท่องเที่ยว

อาชีพนี้มักถูกจับตามองในหลายพื้นที่ เพราะเป็นงานที่เข้าถึงง่าย ใช้เงินลงทุนไม่สูง และเกี่ยวข้องกับปากท้องของคนรายได้น้อยจำนวนมาก

5. งานเสมียนและเลขานุการ

หลายคนอาจแปลกใจว่า งานเสมียนและเลขานุการก็อยู่ในกลุ่มงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด

งานประเภทนี้ไม่ได้เป็นงานใช้แรงงาน แต่เป็นงานสำนักงานที่เกี่ยวข้องกับเอกสาร การประสานงาน และการจัดการข้อมูลภายในองค์กร

การที่งานกลุ่มนี้ถูกสงวนไว้ สะท้อนว่าอาชีพสงวนไม่ได้จำกัดแค่งานฝีมือดั้งเดิมเท่านั้น แต่รวมถึงงานบริการและงานสำนักงานบางประเภทด้วย

6. งานบริการทางกฎหมาย

งานให้บริการทางกฎหมายหรืออรรถคดีก็เป็นงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำ ยกเว้นบางกรณีเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับอนุญาโตตุลาการ

ประเด็นนี้ไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะงานกฎหมายเกี่ยวข้องกับระบบยุติธรรม อำนาจรัฐ เอกสารราชการ และสิทธิของประชาชน จึงเป็นหนึ่งในงานที่ถูกจำกัดอย่างเข้มงวด

งานหัตถกรรมไทยที่ยังถูกสงวนไว้

นอกจากอาชีพบริการที่คนคุ้นเคยแล้ว ยังมีงานหัตถกรรมไทยหลายประเภทที่อยู่ในกลุ่มห้ามคนต่างด้าวทำโดยเด็ดขาด เช่น

• งานแกะสลักไม้
• งานทอผ้าด้วยมือ
• งานทอเสื่อ หรือทำเครื่องใช้จากกก หวาย ฟาง ไม้ไผ่ และวัสดุพื้นบ้าน
• งานทำกระดาษสาด้วยมือ
• งานทำเครื่องเขิน
• งานทำเครื่องดนตรีไทย
• งานทำเครื่องถม
• งานทำเครื่องทอง เครื่องเงิน หรือเครื่องนาก
• งานทำตุ๊กตาไทย
• งานทำบาตร
• งานทำผลิตภัณฑ์จากผ้าไหมด้วยมือ
• งานทำพระพุทธรูป
• งานทำร่มกระดาษหรือร่มผ้า

งานเหล่านี้จำนวนมากไม่ได้เป็นแค่อาชีพ แต่เป็นงานวัฒนธรรม เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น และเป็นส่วนหนึ่งของเอกลักษณ์ไทย การสงวนงานเหล่านี้จึงไม่ได้มองแค่เรื่องการจ้างงาน แต่ยังเกี่ยวข้องกับการรักษามรดกทางวัฒนธรรมด้วย

แล้วคนต่างด้าวทำงานอะไรได้บ้าง?

แม้จะมีรายการงานต้องห้าม แต่ไม่ได้หมายความว่าคนต่างด้าวทำงานในประเทศไทยไม่ได้เลย

ในความเป็นจริง แรงงานต่างด้าวจำนวนมากยังสามารถทำงานได้ในหลายภาคส่วน หากได้รับอนุญาตถูกต้องและทำงานตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด

ตัวอย่างงานที่ทำได้ภายใต้เงื่อนไข เช่น งานกสิกรรม งานเลี้ยงสัตว์ งานประมง งานก่อสร้าง งานทำที่นอน งานทำรองเท้า งานทำหมวก งานประดิษฐ์เครื่องแต่งกาย และงานปั้นเครื่องปั้นดินเผา โดยหลายงานต้องมีนายจ้างชัดเจน

นอกจากนี้ งานกรรมกรและงานขายของหน้าร้านก็มีเงื่อนไขเฉพาะ โดยต้องเป็นแรงงานที่ได้รับอนุญาต และเข้ามาทำงานตามระบบที่กฎหมายกำหนด เช่น ภายใต้ MOU ระหว่างประเทศ

จุดสำคัญคือ ต้องแยกให้ออกระหว่าง “งานที่ทำไม่ได้เลย” กับ “งานที่ทำได้แต่ต้องมีเงื่อนไข” เพราะหากเข้าใจผิด อาจกระทบทั้งนายจ้าง ลูกจ้าง และธุรกิจโดยตรง

ทำไมเรื่องนี้ถึงสำคัญกับคนไทย?

เรื่องอาชีพสงวนไม่ใช่แค่ข่าวกฎหมายแรงงาน แต่เกี่ยวข้องกับชีวิตจริงของคนจำนวนมาก

สำหรับคนไทย เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับโอกาสในการทำงาน โดยเฉพาะอาชีพบริการรายย่อย งานฝีมือ งานหัตถกรรม และงานที่คนไทยใช้เลี้ยงชีพมานาน

สำหรับนายจ้าง เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงทางกฎหมาย เพราะการจ้างแรงงานต่างด้าวผิดประเภทงาน อาจนำไปสู่ปัญหาการตรวจสอบ การปรับ หรือผลกระทบต่อธุรกิจ

สำหรับแรงงานต่างด้าว เรื่องนี้ก็สำคัญเช่นกัน เพราะการทำงานผิดประเภทอาจทำให้เสียสิทธิ ถูกดำเนินคดี หรือกระทบต่อสถานะการทำงานในประเทศไทย

ประเด็นที่คนมักเข้าใจผิด

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ “ถ้ามีใบอนุญาตทำงานแล้ว จะทำงานอะไรก็ได้”

แต่ความจริงไม่ใช่แบบนั้น

ใบอนุญาตทำงานต้องสอดคล้องกับประเภทงานที่ได้รับอนุญาต ไม่ได้แปลว่าสามารถเปลี่ยนไปทำงานต้องห้ามได้ทันที โดยเฉพาะงานที่อยู่ในกลุ่มห้ามเด็ดขาด เช่น ตัดผม เสริมสวย นวดไทย ไกด์นำเที่ยว หรือเร่ขายสินค้า

อีกความเข้าใจผิดคือ “ถ้าเป็นเจ้าของร้าน ไม่ได้เป็นลูกจ้าง ก็น่าจะทำได้”

ในทางปฏิบัติ ต้องดูว่าบุคคลนั้นลงมือทำงานในลักษณะที่กฎหมายห้ามหรือไม่ เพราะกฎหมายพิจารณาที่ลักษณะงาน ไม่ใช่ดูแค่ตำแหน่งหรือชื่อเรียกในร้าน

สรุป: อาชีพสงวนไม่ใช่เรื่องไกลตัว

อาชีพสงวนสำหรับคนไทยยังเป็นเรื่องที่ควรรู้ โดยเฉพาะในยุคที่ตลาดแรงงานไทยมีแรงงานต่างชาติเข้ามามากขึ้น และธุรกิจขนาดเล็กจำนวนมากต้องพึ่งแรงงานหลากหลายกลุ่ม

งานอย่างช่างตัดผม เสริมสวย นวดไทย ไกด์นำเที่ยว เร่ขายสินค้า เสมียน เลขานุการ และงานหัตถกรรมไทยหลายประเภท ยังเป็นงานที่กฎหมายสงวนไว้สำหรับคนไทย

ส่วนงานบางประเภท แม้คนต่างด้าวทำได้ ก็ต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขที่ชัดเจน เช่น ต้องมีนายจ้าง ได้รับอนุญาตถูกต้อง หรือเข้ามาทำงานตามระบบ MOU

ดังนั้น ประเด็นนี้ไม่ได้มีคำตอบง่าย ๆ ว่า “ต่างด้าวทำได้” หรือ “ทำไม่ได้” แต่ต้องดูเป็นรายอาชีพ รายเงื่อนไข และรายกรณี

สิ่งที่คนไทย นายจ้าง และแรงงานต่างด้าวควรรู้ร่วมกันคือ การทำงานในประเทศไทยต้องไม่ใช่แค่ “มีงานให้ทำ” แต่ต้องเป็นงานที่ถูกต้องตามกฎหมายด้วย