ตำนานผีตาโขน

"ตำนานผีตาโขน"เป็นประเพณีที่มีเอกลักษณ์และชื่อเสียงระดับโลกของ อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลยโดยจะจัดขึ้นเป็นส่วนหนึ่งของ "งานบุญหลวง" (บุญผะเหวดและบุญบั้งไฟรวมกัน)

ในช่วงแรก ชาวบ้านจะเรียกว่า "ผีตามคน" (ผีที่ตามมาส่งคน) และต่อมาเสียงเลือนกลายเป็น "ผีตาขน" จนกระทั่งกลายมาเป็น "ผีตาโขน" 

ตำนานพื้นบ้าน (เจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่นางเทียม)

เอกลักษณ์ของหน้ากากผีตาโขน"หน้ากาก"ที่ทำจากวัสดุธรรมชาติในท้องถิ่น:

ส่วนหัว: ทำจาก หวดนึ่งข้าวเหนียว นำมาหักพับขึ้นรูปเหมือนหมวก

ส่วนใบหน้า: ทำจาก โคนก้านมะพร้าว นำมาถากและเจาะรูตา

จมูก: มักทำจากไม้เนื้ออ่อนหรือไม้ไผ่ นำมาแต่งให้เป็นงองุ้มยาวคล้ายงวงช้าง

ชุด: ทำจากเศษผ้าหลากสีนำมาเย็บต่อกัน

เครื่องดนตรี: จะห้อย "หมากกะแหล่ง" (กระดิ่งผูกคอควาย) หรือขวดพลาสติกไว้ที่เอว เพื่อให้เกิดเสียงดังเวลาเดินหรือขยับตัวร่ายรำ