โสเภณียุค ร.5 ทำไมเคยถูกกฎหมาย เสียภาษี และมีโคมเขียวหน้าสำนัก

คำว่า “โสเภณีเคยถูกกฎหมาย” ฟังดูชวนแปลกใจมากในวันนี้ แต่ในประวัติศาสตร์ไทย โดยเฉพาะช่วงปลายรัชกาลที่ 5 เรื่องนี้เคยอยู่ในระบบควบคุมของรัฐ มีทั้งการจดทะเบียน การเก็บภาษี และสัญลักษณ์ที่คนยุคนั้นจำได้ในชื่อ “โคมเขียว”

จุดที่ทำให้เรื่องนี้น่าสนใจ ไม่ใช่แค่การบอกว่าอาชีพค้าประเวณีเคยมีอยู่ในสังคมไทยมานาน แต่คือการเห็นว่า รัฐในอดีตเคยมองเรื่องนี้ผ่านกรอบของภาษี ความสงบเรียบร้อย และการควบคุมโรค มากกว่ากรอบศีลธรรมแบบที่สังคมยุคหลังคุ้นเคย

ในเอกสารและงานศึกษาหลายชิ้นระบุว่า ช่วงหนึ่งของสยามมีการเก็บภาษีที่เกี่ยวกับกิจการโสเภณี เช่น ภาษีบำรุงถนน ก่อนจะเข้าสู่ระบบกฎหมายที่ชัดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อมีพระราชบัญญัติป้องกันสัญจรโรค ร.ศ.127 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการควบคุมสถานบริการ หญิงนครโสเภณี และการขึ้นทะเบียน

สิ่งที่คนมักเข้าใจคลาดเคลื่อนคือ คำว่า “ถูกกฎหมาย” ในบริบทนี้ไม่ได้หมายความว่าเป็นอาชีพเสรีแบบไร้ข้อจำกัด แต่หมายถึงการที่รัฐยอมรับว่ามีกิจการนี้อยู่จริง แล้วนำเข้าสู่ระบบควบคุม เช่น การระบุสถานที่ การจดทะเบียน และการกำกับด้านโรคติดต่อ

นี่จึงเป็นที่มาของภาพจำ “หญิงโคมเขียว” หรือ “โรงโคมเขียว” ที่มักถูกพูดถึงคู่กับยุคปลายรัชกาลที่ 5 เพราะสำนักที่อยู่ในระบบต้องมีโคมเป็นเครื่องหมายให้เห็นว่าเป็นสถานที่ที่จดทะเบียน ไม่ใช่เพียงเครื่องตกแต่งสวยงามหน้าร้าน แต่เป็นสัญลักษณ์ของการควบคุมโดยกฎหมายในช่วงเวลานั้น

ย่านสำเพ็งก็เป็นอีกพื้นที่ที่มักถูกโยงกับประวัติศาสตร์เรื่องนี้ เพราะในกรุงเทพฯ ยุคเก่า สำเพ็งเป็นย่านการค้าใหญ่ มีคนเดินทาง เรือสินค้า แรงงาน พ่อค้า และชุมชนหนาแน่น พื้นที่แบบนี้จึงมีทั้งเศรษฐกิจกลางวันและชีวิตกลางคืนปะปนกัน คำบางคำที่เคยเกี่ยวกับย่านหรืออาชีพ จึงค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นคำด่า คำแสลง หรือคำตีตราผู้หญิงในเวลาต่อมา

ส่วนคำว่า “โสเภณี” เองก็น่าสนใจ เพราะเดิมโยงกับคำว่า “นครโสภิณี” ที่ให้ความหมายในทาง “หญิงงามเมือง” หรือหญิงที่ทำให้เมืองงาม ความหมายดั้งเดิมจึงต่างจากน้ำเสียงดูหมิ่นที่คนจำนวนมากรับรู้ในปัจจุบันมาก การเปลี่ยนความหมายของคำหนึ่งคำจึงสะท้อนการเปลี่ยนทัศนคติของสังคมต่อผู้หญิง เพศ และอาชีพได้ชัดเจน

หลังจากนั้น สถานะทางกฎหมายของการค้าประเวณีในไทยเปลี่ยนไปอีกครั้งใน พ.ศ.2503 เมื่อมีการออกกฎหมายปรามการค้าประเวณีในยุคจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ทำให้เรื่องที่เคยอยู่ในระบบควบคุมของรัฐ เปลี่ยนไปสู่สถานะผิดกฎหมายอย่างชัดเจนมากขึ้น

ถ้ามองเป็นเส้นเวลาแบบสั้น ๆ จะเห็นภาพประมาณนี้

• สมัยก่อนรัตนโกสินทร์ มีหลักฐานว่าการค้าประเวณีเป็นส่วนหนึ่งของสังคมเมืองและตลาด
• ช่วงต้นรัตนโกสินทร์ถึงรัชกาลที่ 5 มีการเก็บภาษีและควบคุมกิจการบางรูปแบบ
• ปลายรัชกาลที่ 5 มีพระราชบัญญัติป้องกันสัญจรโรค ร.ศ.127 เพื่อควบคุมการจดทะเบียนและโรคติดต่อ
• พ.ศ.2503 สถานะทางกฎหมายเปลี่ยนไปเมื่อมีการปรามการค้าประเวณีอย่างเป็นทางการ

เรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่เกร็ดประวัติศาสตร์แปลก ๆ ว่า “โสเภณีเคยเสียภาษี” แต่เป็นหน้าต่างที่ทำให้เห็นว่า สังคมไทยเคยจัดการเรื่องเพศ เมือง การค้า โรค และศีลธรรมอย่างไรในแต่ละยุค

คำว่าโคมเขียวอาจเหลืออยู่ในความทรงจำเหมือนภาพจากตรอกเก่า แต่เบื้องหลังโคมนั้นมีทั้งกฎหมาย ภาษี อำนาจรัฐ ชีวิตผู้หญิง และทัศนคติของสังคมที่เปลี่ยนไปตามเวลา