“เทพีบาสท์” กับมิติแห่งความเท่าเทียมทางเพศและพลังเฟมินิสต์ในอียิปต์โบราณ

สตรี แมว และเทวานุภาพ: “เทพีบาสท์” กับมิติแห่งความเท่าเทียมทางเพศและพลังเฟมินิสต์ในอียิปต์โบราณ

        ในประวัติศาสตร์กระแสหลักที่มักถูกเขียนขึ้นโดยมีผู้ชายเป็นศูนย์กลาง สถานะของผู้หญิงในโลกยุคโบราณมักถูกลดทอนให้เป็นเพียงประชากรชั้นสอง 

        ทว่าหากเรามองปรากฏการณ์ความเชื่อนี้ด้วยแนวคิดเฟมินิสต์ (Feminist Perspective) ย้อนมองกลับไปในอารยธรรมลุ่มน้ำไนล์ จะพบร่องรอยอันน่าทึ่งของความเท่าเทียมทางเพศที่ฝังรากลึกอยู่ในคติความเชื่อและศิลปวัฒนธรรมอียิปต์โบราณ ผ่านสัญญะของสัตว์เลี้ยงที่มองมนุษย์เป็นเพียงทาสอย่าง “แมว” และการอุบัติขึ้นของ “เทพีบาสท์” (Bastet) วิฬาเทพีผู้ทรงมหิทธานุภาพ

        ดังนั้นการยกย่องแมวให้เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์และผู้พิทักษ์ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของสัตววิทยา แต่คือภาพสะท้อนของการเชิดชูคุณค่าความเป็นสตรี เพศวิถี การอารักขา และสิทธิความเท่าเทียมของผู้หญิงอียิปต์โบราณที่ก้าวล้ำยุคสมัยไปอย่างน่าอัศจรรย์ ดังนี้

จากนักล่าในอู่ข้าวอู่น้ำ สู่สัญลักษณ์แห่งการอารักขาและสตรีเพศ

        ร่องรอยทางโบราณคดีชี้ให้เห็นว่า ชาวอียิปต์โบราณน่าจะเป็นชาติแรกในโลกที่นำแมวป่ามาเลี้ยงในบ้านเรือนตั้งแต่ราว 1,000 ปีก่อนพุทธศักราช หรือกว่า 3,000 ปีมาแล้ว ดินแดนลุ่มน้ำไนล์อันอุดมสมบูรณ์เป็นอู่ข้าวอู่น้ำที่ดึงดูดหนูและงูพิษเข้ามาทำลายผลผลิตและคุกคามชีวิตมนุษย์ แมวที่มีสัญชาตญาณนักล่าตามธรรมชาติ ทั้งความฉลาด ความว่องไว และเด็ดขาด จึงกลายเป็นผู้พิทักษ์บ้านเรือนและยุ้งฉางอย่างแท้จริง ก่อนที่แมวเหล่านี้จะแพร่กระจายไปยังยุโรปผ่านเรือสินค้าเพื่อทำหน้าที่ควบคุมประชากรหนูในเวลาต่อมา

        ความสามารถในการปกป้องและความอ่อนโยนที่มีต่อลูกของแมว ค่อย ๆ ถูกถอดรหัสและขยับสัญญะในทางวัฒนธรรม จากสัตว์นักล่าที่ถูกเลี้ยงไว้ใช้งาน สู่สัญลักษณ์แห่งความศักดิ์สิทธิ์และการอารักขา โดยเฉพาะการเชื่อมโยงเข้ากับอัตลักษณ์ความเป็นผู้หญิงที่มีทั้งความนุ่มนวลและการลุกขึ้นสู้เพื่อปกป้องสิ่งที่ตนรัก

“เทพีบาสท์” เทพผู้ครองใจมหาชน และผู้คุ้มครองสิทธิสตรี

ตามเทวปกรณัมอียิปต์โบราณ มีเทพเพียงองค์เดียวเท่านั้นที่สามารถแปลงกายเป็นแมวได้ นั่นคือ เทพีบาสท์ (Bast) หรือบาสเต็ท (Bastet) ซึ่งมีวิวัฒนาการทางนามจาก B’sst สู่ Ubaste พระองค์ได้รับการเคารพบูชาอย่างสูงสุดตั้งแต่ยุคราชวงศ์ที่สองแห่งอียิปต์ (ประมาณ 2,890-2,670 ปีก่อนคริสต์ศักราช) โดยมีรูปลักษณ์เป็นสตรีที่มีศีรษะเป็นแมว พระองค์คือธิดาแห่งสุริยเทพ "รา" (Ra) และเป็นผู้ครอบครองดวงตาแห่งราที่สามารถมองเห็นทัศนาได้ทุกสรรพสิ่ง

        ในมิติของเฟมินิสต์ เทพีบาสท์คือสัญลักษณ์ของการปลดปล่อยและเชิดชูสถานภาพของสตรีผ่านหน้าที่และบทบาทของพระองค์:

• ผู้พิทักษ์และเยียวยาเพศหญิง: พระองค์เป็นเทพีแห่งความรัก ความอุดมสมบูรณ์ และการคลอดบุตร มีหน้าที่คุ้มครองบ้านเรือนจากวิญญาณชั่วร้ายและโรคภัยไข้เจ็บ โดยเฉพาะโรคภัยที่เกิดขึ้นกับผู้หญิงและเด็ก

• ผู้นำทางจิตวิญญาณ: ไม่เพียงแต่คุ้มครองในโลกมนุษย์ แต่พระองค์ยังทรงให้คำแนะนำและส่องแสงนำทางให้แก่ผู้ล่วงลับในปรโลกอีกด้วย

• ศูนย์กลางแห่งศรัทธา: ความนิยมในตัวพระองค์แผ่ขยายไปทั่ว โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองบูบาสติส (Bubastis) หรือเมืองเตลบาสตา (Tell-Basta) ในปัจจุบัน ซึ่งวิหารของพระองค์จะเนืองแน่นไปด้วยรูปปั้นแมวและมัมมี่แมวที่ผู้คนนำมาถวายเพื่อเป็นเครื่องเซ่นไหว้บูชา

        ความน่าสนใจคือ เทพีบาสท์ไม่ได้เป็นที่นิยมเฉพาะในหมู่ผู้หญิงเท่านั้น แต่ยังได้รับความเลื่อมใสจากเพศชายอย่างล้นหลาม เพราะผู้ชายทุกคนต่างมีมารดา พี่สาว น้องสาว หรือภรรยาที่อยู่ภายใต้ร่มเงาและการคุ้มครองของเทพีบาสท์ การที่สังคมชายยอมสยบและกราบไหว้เทพีผู้ปกป้องผู้หญิง ได้ส่งผลสะท้อนกลับมาสู่โครงสร้างทางสังคมในชีวิตจริง ทำให้สตรีชาวอียิปต์โบราณได้รับการยกย่อง มีสิทธิ และสถานะทางสังคมที่มีความเท่าเทียม ได้รับการดูแลและเคารพเฉกเช่นเดียวกับองค์เทพีบาสท์

โลกหลังความตายที่เท่าเทียม: พิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์แห่งวิฬา

        ความเท่าเทียมและสถานะอันสูงส่งของแมวยังสะท้อนผ่านพิธีกรรมหลังความตายอย่างเด่นชัด เมื่อแมวในบ้านตายลง สมาชิกในครอบครัวจะแสดงความอาลัยด้วยการ "โกนคิ้วตัวเอง" เพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งความโศกเศร้าอย่างสุดซึ้ง ร่างของแมวจะได้รับการทำมัมมี่อย่างประณีตไม่ต่างจากมนุษย์ มีการสร้างหีบศพเฉพาะรูปตัวแมว ฝังในสุสานแมวเป็นการเฉพาะ หรือฝังหุ่นโลหะรูปแมวร่วมไปด้วย ในบางกรณีถึงขั้นมีการสร้างวิหารใหญ่โตเพื่อเป็นเกียรติแก่แมวที่จากไป

        พิธีกรรมเหล่านี้พิสูจน์ให้เห็นว่า ในสายตาของชาวอียิปต์โบราณ แมวและผู้หญิงไม่ได้เป็นเพียงวัตถุหรือสิ่งมีชีวิตชายขอบ แต่มีจิตวิญญาณและคุณค่าที่สมควรได้รับการจารึกไว้ในหน้าประวัติศาสตร์ ซึ่งในปัจจุบัน มัมมี่แมวเหล่านี้ได้ถูกจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑ์แห่งชาติอังกฤษ (British Museum) เพื่อเป็นประจักษ์พยานแห่งศรัทธา

        การเดินทางของ "แมว" และ "เทพีบาสท์" ในอารยธรรมอียิปต์โบราณ คือหมุดหมายสำคัญที่นักเฟมินิสต์ใช้ศึกษาเพื่อรื้อถอนแนวคิดชายเป็นใหญ่ในยุคโบราณ เทพีบาสท์ไม่ใช่แค่รูปเคารพ แต่คือพลังอำนาจและการประกาศกร้าวว่า ความอ่อนโยน ความเป็นแม่ และเพศวิถีของสตรี คือพลังขับเคลื่อนความอุดมสมบูรณ์และปกป้องสังคมจากความล่มสลาย สิทธิและความเท่าเทียมที่ผู้หญิงอียิปต์ได้รับจึงถูกสลักไว้อย่างงดงามผ่านสายตาของแมวและท่วงท่าอันสง่างามของเทพีบาสท์ ย้ำเตือนให้โลกปัจจุบันได้ตระหนักว่า ความเท่าเทียมทางเพศเป็นสิ่งที่มีอยู่จริงและขับเคลื่อนโลกมานานนับพันปี