หนังไทยเรื่องแรกคือเรื่องอะไร ทำไมมีสองเรื่อง?

ถ้าถามว่า “หนังไทยเรื่องแรกของประเทศไทยคือเรื่องอะไร” คำตอบที่ได้ยินบ่อยที่สุดคือ นางสาวสุวรรณ ภาพยนตร์เงียบที่ออกฉายในสยามเมื่อปี พ.ศ. 2466 หรือ ค.ศ. 1923 แต่คำตอบนี้ต้องใส่เงื่อนไขไว้เล็กน้อย เพราะในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ไทย ยังมีอีกชื่อที่สำคัญมากคือ โชคสองชั้น ในปี พ.ศ. 2470

นางสาวสุวรรณ หรือที่รู้จักในชื่อภาษาอังกฤษว่า Miss Suwanna of Siam มักถูกพูดถึงในฐานะภาพยนตร์เรื่องแรกที่ถ่ายทำในเมืองไทย ใช้นักแสดงชาวสยาม และมีบทบาทสำคัญต่อการเปิดภาพสังคมไทยสู่สายตาคนนอกประเทศ หอภาพยนตร์ระบุว่า หลังถ่ายทำเสร็จ หนังถูกนำออกจัดฉายในเครือโรงภาพยนตร์ของสยามนิรามัย โดยมีการฉายในชื่อ สุวรรณสยาม วันที่ 22 มิถุนายน 2466 และเริ่มจัดฉายในชื่อ นางสาวสุวรรณ วันที่ 23 มิถุนายน 2466

จุดที่หลายคนสับสนคือ หนังเรื่องนี้ไม่ได้เป็นผลงานที่สร้างโดยคนไทยทั้งหมด ผู้กำกับและผู้สร้างหลักคือ เฮนรี แม็กเร จากสหรัฐอเมริกา ขณะที่นักแสดงเป็นคนไทย และสถานที่ถ่ายทำอยู่ในสยาม ดังนั้น ถ้าพูดแบบละเอียดกว่าเดิม นางสาวสุวรรณ คือหมุดหมายสำคัญของภาพยนตร์ที่ถ่ายทำในไทยและนำแสดงโดยคนไทย แต่ไม่ควรเรียกว่าเป็นหนังที่คนไทยสร้างเองทั้งหมด

เนื้อเรื่องของ นางสาวสุวรรณ เป็นแนวรักผจญภัย เล่าเรื่องหญิงสาวชื่อสุวรรณที่ต้องผ่านอุปสรรคหลายอย่างก่อนลงเอยกับคนรัก ความสำคัญของหนังเรื่องนี้ไม่ได้อยู่แค่พล็อต แต่คือภาพของบ้านเมือง ผู้คน เครื่องแต่งกาย และวิถีชีวิตในสยามยุคนั้นที่ถูกบันทึกผ่านกล้องภาพยนตร์

น่าเสียดายที่ฟิล์มของ นางสาวสุวรรณ ยังถือว่าสูญหาย หอภาพยนตร์ระบุว่ามีภารกิจตามหาฟิล์มเรื่องนี้มาตั้งแต่ก่อตั้งหน่วยงาน เพราะถือเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญของประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ในเมืองไทย ปัจจุบันจึงเหลือข้อมูลจากเอกสาร ภาพนิ่ง ข่าวหนังสือพิมพ์ และหลักฐานประกอบอื่น ๆ มากกว่าตัวหนังฉบับสมบูรณ์

ส่วนถ้าถามว่า “หนังไทยแท้เรื่องแรกที่สร้างโดยคนไทยคือเรื่องอะไร” คำตอบจะขยับมาเป็น โชคสองชั้น ซึ่งออกฉายเมื่อวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2470 ที่โรงภาพยนตร์พัฒนากร หนังเรื่องนี้มักถูกนับเป็นภาพยนตร์ฝีมือคนไทยเรื่องแรก เพราะสร้างเอง แสดงเอง และทำโดยคนไทยเป็นหลัก

พูดให้จำง่ายคือ นางสาวสุวรรณ คือหมุดหมายแรกของหนังที่ถ่ายทำในไทยและใช้คนไทยแสดง ส่วน โชคสองชั้น คือหมุดหมายของหนังไทยที่คนไทยสร้างเอง ทั้งสองเรื่องจึงไม่ได้หักล้างกัน แต่ช่วยกันเล่าให้เห็นว่ากว่าหนังไทยจะเติบโตเป็นอุตสาหกรรมอย่างทุกวันนี้ ต้องผ่านช่วงเริ่มต้นที่ซ้อนกันหลายชั้น

ดังนั้น ถ้าตอบแบบสั้นที่สุด หนังไทยเรื่องแรกที่คนส่วนใหญ่นึกถึงคือ นางสาวสุวรรณ ปี 2466 แต่ถ้าตอบแบบเคร่งเรื่อง “สร้างโดยคนไทยทั้งหมด” ต้องยกให้ โชคสองชั้น ปี 2470 ความต่างเพียง 4 ปีนี้ คือช่วงเวลาสำคัญที่ทำให้คนไทยเปลี่ยนจากการเป็นผู้แสดงในหนัง มาเป็นผู้สร้างหนังของตัวเองจริง ๆ