ย้อนรอยตรอกน่ำแช สำเพ็งกับโครงข่ายบันเทิงหลังม่านอดีต

ในมุมวัฒนธรรมศึกษา “พื้นที่” ไม่ได้เป็นแค่พิกัดบนแผนที่ แต่เป็นที่รองรับวิถีชีวิต ความเชื่อ การค้าขาย และความสัมพันธ์ของผู้คนในแต่ละยุค

ย่านสำเพ็งที่หลายคนคุ้นในฐานะแหล่งค้าส่งคึกคักของกรุงเทพฯ เคยมีภาพจำอีกด้านหนึ่งซ่อนอยู่ หากย้อนกลับไปร้อยกว่าปีก่อน สำเพ็งคือชุมชนสำคัญของชาวจีนอพยพจำนวนมากที่เข้ามาตั้งหลักแหล่งตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์ โดยการอพยพในช่วงแรกมีแรงงานเพศชายเป็นสัดส่วนสูง หลายคนยังไม่ได้พาครอบครัวติดตามมาด้วย

เงื่อนไขทางประชากรเช่นนี้ทำให้สำเพ็งค่อย ๆ เกิดธุรกิจและพื้นที่บันเทิงหลายรูปแบบ ทั้งเพื่อพักผ่อน คลายเหงา พบปะผู้คน และตอบสนองความต้องการของแรงงานในเมืองใหญ่ จนกลายเป็นโครงข่ายของสถานเริงรมย์ อบายมุข และวัฒนธรรมกลางคืนที่เฟื่องฟูในเวลาต่อมา

1. ตรอกน่ำแช พื้นที่ของคนกระเป๋าหนักและเส้นแบ่งทางชาติพันธุ์

เมื่อความต้องการกิจกรรมเริงรมย์ทางเพศเพิ่มขึ้น “โรงหญิงคนชั่ว” หรือ “สำนักคณิกา” จึงกลายเป็นสถาบันทางสังคมรูปแบบหนึ่งที่ฝังตัวอยู่ตามตรอกซอกซอยของสำเพ็ง หนึ่งในชื่อที่ถูกพูดถึงมากคือ “ตรอกน่ำแช”

คำว่า “น่ำแช” มักถูกอธิบายว่าเกี่ยวข้องกับ “โคมเขียว” ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของสถานบริการทางเพศในยุคนั้น โรงลักษณะนี้มักแขวนโคมไฟสีเขียวไว้ด้านหน้า เพื่อให้ผู้คนรู้ว่าเป็นสถานที่ประเภทใด

สถาบันโคมเขียวในตรอกน่ำแชสะท้อนให้เห็นทั้งเรื่องชนชั้น เครือข่ายคนจีน และการแบ่งพื้นที่ทางวัฒนธรรมอย่างชัดเจน

การคัดกรองทางชาติพันธุ์และพฤติกรรม: โรงโสเภณีโคมเขียวในย่านนี้มักให้บริการโดยหญิงชาวจีน และรับลูกค้าชาวจีนเป็นหลัก ส่วนลูกค้าคนไทยไม่ได้เข้าไปได้ง่ายนัก บันทึกและคำเล่าในอดีตสะท้อนว่ามีการใช้ภาพเหมารวมทางชาติพันธุ์เพื่ออธิบายพฤติกรรมของลูกค้าไทย ซึ่งเป็นถ้อยคำที่บอกให้เห็นบรรยากาศและอคติทางสังคมในเวลานั้น

พื้นที่สำหรับผู้มีอันจะกิน: ตรอกน่ำแชขึ้นชื่อว่าเป็นแหล่งสำหรับลูกค้ากระเป๋าหนัก หากคนไทยต้องการเข้าไปใช้บริการ มักต้องเป็นผู้มีบรรดาศักดิ์หรือมีฐานะ และต้องมีคนจีนที่เจ้าสำนักไว้วางใจเป็นผู้นำพาเข้าไป ราคาค่าบริการที่เล่ากันอยู่ที่ราว 6 สลึง สูงกว่าโรงโสเภณีทั่วไปในยุคนั้นซึ่งมักกล่าวกันว่าอยู่ราว 2 สลึง

นอกจากตรอกน่ำแช ประวัติศาสตร์สำเพ็งยังกล่าวถึงสำนักหญิงหากินของ “ยายแฟง” ผู้เกี่ยวข้องกับตำนานการสร้างวัดคณิกาผล รวมถึงโรงแม่อิ่มขาวที่ตรอกโรงโคม เรื่องเหล่านี้สะท้อนความเฟื่องฟูของธุรกิจบริการทางเพศในอดีต จนคำว่า “นางสำเพ็ง” เคยกลายเป็นคำแสลงที่ใช้ตีตราผู้หญิงบริการในสังคมไทยช่วงหนึ่ง

2. จากภาษีบำรุงถนน สู่ พ.ร.บ.สัญจรโรค: การควบคุมโดยรัฐ

ในมุมวัฒนธรรมและรัฐศาสตร์ กิจการโสเภณีในอดีตไม่ได้ดำรงอยู่ในฐานะเรื่องลับหลังสังคมเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวพันกับระบบเศรษฐกิจ เมือง และการบริหารของรัฐด้วย

สมัยรัชกาลที่ 4: รัฐเริ่มมองกิจการประเภทนี้ในฐานะแหล่งรายได้ ผ่านการจัดเก็บภาษีและค่าธรรมเนียมจากการจดทะเบียนหญิงโสเภณี รายได้ส่วนนี้ถูกพูดถึงในชื่อ “ภาษีบำรุงถนน” ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าสถานบริการทางเพศเคยถูกผนวกอยู่ในระบบรายได้ของรัฐอย่างเปิดเผยมากกว่ายุคปัจจุบัน

สมัยรัชกาลที่ 5: การควบคุมถูกยกระดับผ่าน “พระราชบัญญัติป้องกันสัญจรโรค ร.ศ. 127” หรือ พ.ศ. 2451 กฎหมายนี้สะท้อนท่าทีของรัฐที่ยอมรับว่าอาชีพดังกล่าวมีอยู่จริงและมีผู้ใช้บริการหลายกลุ่ม จึงเข้ามาจัดระเบียบในมิติสุขอนามัย ให้หญิงบริการต้องขึ้นทะเบียน มีหลักฐานประจำตัว และรับการตรวจโรคจากแพทย์เป็นระยะ เพื่อควบคุมโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ในสังคมเมือง

3. โครงข่ายวัฒนธรรมบันเทิง: บ่อนพนัน โรงฝิ่น และงิ้ว

วิถีชีวิตของสำเพ็งในอดีตไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยเรื่องเพศพาณิชย์เพียงด้านเดียว แต่ย่านนี้ยังเป็นระบบนิเวศของความบันเทิงที่หลายกิจการเชื่อมโยงกัน ทั้งบ่อนพนัน โรงฝิ่น โรงน้ำชา ร้านเหล้า โรงรับจำนำ และมหรสพยามค่ำคืน

บ่อนเบี้ยและโรงหวย: สำเพ็งเคยเป็นพื้นที่ที่มีบ่อนเบี้ยและบ่อนพนันหนาแน่นแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ ช่วงต้นรัตนโกสินทร์ รอบบ่อนพนันมักเกิดกิจการอื่นตามมา ไม่ว่าจะเป็นร้านขายเหล้า โรงรับจำนำ และร้านเขียนหวย พื้นที่รอบบ่อนจึงไม่ได้เป็นเพียงที่เล่นพนัน แต่เป็นจุดรวมตัวของผู้คน เงินสด ข่าวสาร และความสัมพันธ์ในชุมชน

โรงฝิ่นสู่โรงน้ำชา: โรงฝิ่นในอดีตเคยเป็นพื้นที่พักผ่อนของแรงงานจีนจำนวนหนึ่ง โดยเฉพาะผู้ใช้แรงงานที่ต้องการคลายความเมื่อยล้า บางแห่งมีหญิงนวดหรือบริการอื่นแทรกอยู่ด้วย เมื่อรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ประกาศยกเลิกโรงฝิ่นในปี พ.ศ. 2502 พื้นที่บันเทิงบางส่วนจึงปรับตัวไปสู่รูปแบบ “โรงน้ำชา” ที่ผสมกลิ่นอายวัฒนธรรมจีนเข้ามา และในหลายกรณียังคงมีหญิงสาวเป็นจุดดึงดูดสำคัญ

มหรสพทางวัฒนธรรม: บ่อนพนันในสำเพ็งยังเคยมีบทบาทอุปถัมภ์การแสดงอย่าง “งิ้ว” เพื่อดึงผู้คนให้เข้ามาคึกคักในยามค่ำคืน งิ้วจึงไม่ได้เป็นเพียงศิลปะการแสดงของชาวจีน แต่ยังเกี่ยวพันกับเศรษฐกิจกลางคืนของย่านนี้ เมื่อบ่อนพนันถูกจำกัดและทยอยยกเลิกในเวลาต่อมา วัฒนธรรมงิ้วที่เคยพึ่งพาผู้อุปถัมภ์กลุ่มนี้ก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย

วิวัฒนาการของสำเพ็งจากอดีตสู่ปัจจุบัน แสดงให้เห็นว่าความหมายของพื้นที่สามารถเปลี่ยนไปได้ตามกฎหมาย เศรษฐกิจ และผู้คนในแต่ละยุค

จากย่านการค้าบุกเบิกของชาวจีนที่มีโรงโสเภณีโคมเขียว บ่อนพนัน โรงฝิ่น และโรงน้ำชา สำเพ็งค่อย ๆ เปลี่ยนตัวเองเมื่อรัฐเข้ามาควบคุมเข้มขึ้น โดยเฉพาะหลังการเปลี่ยนแปลงนโยบายเรื่องฝิ่น การพนัน และการค้าประเวณี เช่น พระราชบัญญัติปรามการค้าประเวณี พ.ศ. 2503

พื้นที่แห่งโลกีย์สำราญในตรอกซอยจึงค่อย ๆ เลือนหาย และถูกแทนที่ด้วยภาพของย่านพาณิชยกรรมที่คนรุ่นหลังคุ้นตา เหลือไว้เพียงชื่อสถานที่ ตำนาน วัดวาอาราม และบันทึกประวัติศาสตร์ที่เตือนให้เห็นว่า ครั้งหนึ่ง วิถีชีวิต ความบันเทิง การค้า และการเอาตัวรอดของผู้คน เคยหลอมรวมกันอย่างแนบแน่นในซอกตรอกของสำเพ็ง

        [เเหล่งข้อมูลอ้างอิง]

        1.จันทร์จุฑา สุขขี. “สำเพ็ง แหล่งรวมเศรษฐกิจ แหล่งรวมความบันเทิง, ” ใน สำเพ็ง ประวัติศาสตร์ชุมชนชาวจีนในกรุงเทพฯ. กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2559.

        2.จี. วิลเลียม สกินเนอร์. สังคมจีนในไทย ประวัติศาสตร์เชิงวิเคราะห์. แปลโดย พรรณี ฉัตรพลรักษ์, ภรณี กาญจนัษฐิติ และคณะ. กรุงเทพฯ : มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2548.

        3.สันต์ สุวรรณประทีป. “ลำเลิกอดีต, ” ใน ศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 3 ฉบับที่ 5, มีนาคม 2525.

        4.บุบผา คุมมานนท์. “ ‘สำเพ็ง’ ศูนย์การค้าแห่งแรกของกรุงรัตนโกสินทร์,” ใน ศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 3 ฉบับที่ 6, เมษายน 2525.