ดมยาดมบ่อยเกินไป จมูกโล่งจริงหรือแค่สมองรู้สึกเย็น

ยาดมหนึ่งหลอดทำให้หลายคนรู้สึกเหมือนได้หายใจโล่งขึ้นทันที

แต่คำว่า “โล่ง” ในกรณีนี้ อาจไม่ได้แปลว่ารูจมูกเปิดกว้างขึ้นจริงเสมอไป งานวิจัยด้านการรับรู้การหายใจอธิบายว่า เมนทอลทำให้เกิดความรู้สึกเย็นในโพรงจมูก และความเย็นนั้นเองที่ทำให้สมองแปลผลว่าอากาศผ่านได้ดีขึ้น ทั้งที่การวัดแรงต้านในทางเดินจมูกไม่ได้เปลี่ยนตามความรู้สึกเสมอไป

พูดง่าย ๆ คือยาดมไม่ได้เพิ่มออกซิเจนให้ร่างกาย และไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนยาขยายหลอดลม

ตัวเอกของความเย็นซ่าคือเมนทอล สารกลุ่มนี้ไปกระตุ้นตัวรับความเย็นที่เรียกว่า TRPM8 ซึ่งเป็นตัวรับที่ตอบสนองต่อความเย็นและสารให้ความเย็นบางชนิด เช่น เมนทอล พอระบบประสาทรับสัญญาณเย็น สมองก็รับรู้ว่า “หายใจสบายขึ้น” ความรู้สึกนี้เกิดเร็วมาก จึงไม่แปลกที่หลายคนหยิบยาดมขึ้นมาใช้แทบอัตโนมัติ เวียนหัวนิดหนึ่งก็ดม รถติดก็ดม เครียดก็ดม นั่งทำงานอยู่เฉย ๆ ก็ยังเผลอหยิบขึ้นมา

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การดมเป็นครั้งคราว แต่อยู่ที่การดมถี่จนกลายเป็นพฤติกรรมประจำวัน โดยเฉพาะการเสียบหลอดยาดมค้างไว้ในรูจมูก หรือให้ปลายหลอดสัมผัสเยื่อบุจมูกโดยตรง

สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาเคยให้คำแนะนำไว้ชัดว่า ยาดมส่วนใหญ่มีเมนทอล การบูร พิมเสน และน้ำมันหอมระเหย ใช้เพื่อบรรเทาอาการวิงเวียน หน้ามืด หรือช่วยให้รู้สึกสดชื่น แต่ไม่ควรให้หลอดยาสัมผัสจมูกโดยตรง ไม่ควรเสียบค้างในจมูก และไม่ควรใช้หลอดยาดมร่วมกับคนอื่น เพราะเสี่ยงปนเปื้อนเชื้อได้

จมูกไม่ใช่ที่แขวนยาดม

เยื่อบุในโพรงจมูกเป็นเนื้อเยื่ออ่อนและไวต่อการระคายเคือง สารระเหยกลิ่นแรงอย่างเมนทอล การบูร พิมเสน หรือน้ำมันหอมระเหยบางชนิด ถ้าโดนซ้ำ ๆ ใกล้เกินไป อาจทำให้แสบจมูก จาม น้ำมูกไหล หรือรู้สึกคัดจมูกมากกว่าเดิมในบางคน โรงพยาบาลและหน่วยงานด้านสุขภาพหลายแห่งจึงเตือนคล้ายกันว่า ควรดมแบบไม่ให้หลอดแตะจมูก และควรหยุดใช้ถ้าเริ่มระคายเคือง

อีกเรื่องที่ควรระวังคือยาดมชนิดน้ำหรือผลิตภัณฑ์ที่มีลักษณะเป็นน้ำมัน ไม่ควรนำไปป้ายในรูจมูกโดยตรง ความเสี่ยงรุนแรงอย่างปอดอักเสบจากไขมันพบไม่บ่อย แต่มีรายงานทางการแพทย์จากการใช้สารมัน ๆ บริเวณจมูกหรือใกล้ทางเดินหายใจเป็นเวลานานจนเกิดการสำลักหรือไหลลงปอดได้ กรณีนี้ไม่ได้แปลว่าดมยาดมหนึ่งครั้งแล้วจะอันตรายทันที แต่บอกเราว่า “ทาในจมูกทุกวัน” ไม่ใช่นิสัยที่ควรเสี่ยง

ส่วนคำว่า “ติดยาดม” ในชีวิตประจำวัน มักไม่ได้หมายถึงการเสพติดแบบสารเสพติดรุนแรง แต่เป็นความเคยชินที่สมองจำได้ว่า ดมแล้วสบาย ดมแล้วตื่น ดมแล้วเหมือนหายใจโล่งขึ้น พอเจอสถานการณ์เดิม ๆ มือก็หยิบขึ้นมาเอง

ลองสังเกตตัวเองง่าย ๆ ถ้าต้องพกยาดมตลอดเวลา ดมทุกไม่กี่นาที หรือเริ่มรู้สึกหงุดหงิดเมื่อหาไม่เจอ นั่นอาจเป็นสัญญาณว่าร่างกายไม่ได้ต้องการยาเท่าไร แต่พฤติกรรมเริ่มกลายเป็นวงจรความเคยชินแล้ว

วิธีใช้ให้ปลอดภัยกว่าเดิมไม่ได้ซับซ้อน ดมเฉพาะเวลาจำเป็น เช่น เวียนหัว หน้ามืด หรืออยากลดความรู้สึกอึดอัดชั่วคราว ถือให้ห่างจากรูจมูกเล็กน้อย ไม่เสียบค้าง ไม่ใช้ร่วมกับคนอื่น และปิดฝาให้สนิทหลังใช้ โดยเฉพาะยาดมสมุนไพรที่มีวัสดุแห้งอยู่ในหลอด ควรดูวันหมดอายุ กลิ่น สี และสภาพบรรจุภัณฑ์ เพราะผลิตภัณฑ์ที่เก็บไม่ดีอาจมีการปนเปื้อนได้

ถ้าคัดจมูกเรื้อรัง หายใจไม่สะดวกบ่อย เป็นภูมิแพ้ ไซนัส หรือมีเลือดกำเดาออกซ้ำ ๆ อย่าใช้ยาดมเป็นคำตอบหลัก อาการพวกนี้ควรหาสาเหตุจริง ไม่ใช่กลบด้วยกลิ่นเย็นไปเรื่อย ๆ

ยาดมยังเป็นของใกล้ตัวที่ใช้ได้ ไม่ได้ต้องโยนทิ้ง แต่ควรจำไว้แค่ว่า ความเย็นที่รู้สึก ไม่ได้เท่ากับการรักษาเสมอไป