นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธรกับนกชนหิน สองนกหายากของไทยที่แทบไม่มีโอกาสได้เห็น

นกบางชนิดหายากเพราะอยู่ลึกในป่า แต่นกบางชนิดหายากกว่านั้นอีก เพราะแม้แต่นักดูนกและนักอนุรักษ์ก็ยังไม่แน่ใจว่าจะมีโอกาสได้เห็นตัวจริงอีกหรือไม่

ถ้าพูดถึง “นกโบราณที่หายากที่สุดในประเทศไทย” ชื่อที่ควรถูกพูดถึงอย่างระมัดระวังมี 2 ชนิด คือ นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร และนกชนหิน ชนิดแรกผูกอยู่กับความลึกลับของบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ส่วนอีกชนิดยังมีชีวิตอยู่ในป่าดิบชื้นภาคใต้ แต่เหลือน้อยจนทุกครั้งที่พบรังใหม่ กลายเป็นข่าวดีของวงการอนุรักษ์ทันที

นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร หรือ White-eyed River Martin เป็นนกที่พบครั้งแรกเมื่อปี 2511 และเป็นนกที่รู้จักจากพื้นที่บึงบอระเพ็ดเป็นหลัก จุดเด่นของมันคือวงตาสีขาวหนา ลำตัวสีดำเหลือบเขียว และขนหางคู่กลางที่ยื่นยาวออกมาเป็นเส้นเรียว หน้าตาไม่เหมือนนกนางแอ่นทั่วไปนัก จนถูกจัดเป็นนกกลุ่มพิเศษในสายวิวัฒนาการของนกนางแอ่นแม่น้ำ

ที่น่าเสียดายคือ หลังจากมีรายงานพบในช่วงปี 2515, 2520 และ 2523 ก็ไม่มีหลักฐานยืนยันชัดเจนว่าพบนกชนิดนี้ในธรรมชาติอีก แหล่งข้อมูลด้านนกหลายแห่งยังจัดให้อยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์ขั้นวิกฤต ไม่ใช่สูญพันธุ์แล้วแบบปิดบัญชี เพราะตามหลักอนุรักษ์ต้องมีการสำรวจอย่างครอบคลุมก่อนจึงจะประกาศว่าสูญพันธุ์ได้

พูดง่าย ๆ คือ ยังมีชื่ออยู่ในบัญชี แต่ไม่มีใครเห็นมานานมากแล้ว

ความลึกลับของนกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธรไม่ได้อยู่แค่จำนวนที่น้อย แต่ยังอยู่ที่เราแทบไม่รู้เรื่องชีวิตของมันเลย ทั้งแหล่งทำรัง เส้นทางอพยพ และพื้นที่หากินจริงในช่วงอื่นของปี หลายข้อมูลชี้ว่ามันอาจเกาะพักตามพงอ้อใกล้แหล่งน้ำและบินจับแมลงกลางอากาศ แต่รายละเอียดจำนวนมากยังเป็นช่องว่างที่นักปักษีวิทยาไม่มีโอกาสเติมเต็ม

อีกชนิดหนึ่งคือ นกชนหิน หรือ Helmeted Hornbill นกเงือกขนาดใหญ่ที่หน้าตาดูเหมือนหลุดมาจากป่าดึกดำบรรพ์ ตัวใหญ่ หางยาว และมีโหนกบนหัวที่แตกต่างจากนกเงือกส่วนใหญ่ เพราะโหนกของนกชนหินค่อนข้างทึบตัน ไม่ได้กลวงเบาเหมือนนกเงือกหลายชนิด

โหนกนี้เองที่กลายเป็นภัยของมัน

ในธรรมชาติ นกชนหินใช้โหนกแข็งชนกันกลางอากาศ โดยเฉพาะพฤติกรรมของตัวผู้ที่แย่งพื้นที่หรือแสดงอำนาจ แต่ในตลาดค้าสัตว์ป่าผิดกฎหมาย โหนกเดียวกันถูกเรียกว่า “งาช้างสีเลือด” เพราะนำไปแกะสลักเป็นเครื่องประดับได้ นั่นทำให้นกชนิดนี้ถูกล่าอย่างหนักในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ข้อมูลของ IUCN ระบุว่านกชนหินอยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์ขั้นวิกฤตจากแรงกดดันของการล่าและการสูญเสียถิ่นอาศัย ส่วนในประเทศไทย สื่อและหน่วยงานอนุรักษ์เคยรายงานว่าจำนวนในธรรมชาติเหลือไม่เกินหลักร้อยตัว จึงมีการผลักดันให้เป็นสัตว์ป่าสงวนลำดับที่ 20 ของไทย

พื้นที่ที่ยังพอมีความหวังของนกชนหินอยู่ทางภาคใต้ตอนล่าง โดยเฉพาะป่าดิบชื้นขนาดใหญ่ที่ต่อเนื่องกับคาบสมุทรมลายู เช่น กลุ่มป่าฮาลา-บาลา และพื้นที่ป่าที่เหมาะสมในชายแดนใต้ นกชนิดนี้ต้องการป่าใหญ่ มีไม้ผล มีโพรงไม้สำหรับทำรัง และต้องปลอดภัยพอให้พ่อแม่นกเลี้ยงลูกได้นาน

นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธรกับนกชนหินจึงหายากกันคนละแบบ ตัวหนึ่งแทบเหลืออยู่ในความทรงจำและตัวอย่างพิพิธภัณฑ์ อีกตัวหนึ่งยังส่งเสียงอยู่ในป่าจริง แต่เสียงนั้นเบาลงเรื่อย ๆ เพราะปืน คนล่า และป่าที่หายไป

คำว่า “นกโบราณ” ในที่นี้จึงไม่ใช่แค่ความเก่าแก่ของสายพันธุ์หรือหน้าตาที่ดูดิบดั้งเดิม แต่คือความรู้สึกว่า เรากำลังยืนอยู่ปลายทางของประวัติศาสตร์ธรรมชาติบางสาย ถ้าพลาดครั้งนี้ อาจไม่มีครั้งหน้าให้แก้ตัวแล้ว