มัมมี่ไม่ได้มีแค่อียิปต์ ชินชอร์โรแห่งชิลีเก่ากว่าหลายพันปี

มัมมี่ที่เก่าแก่ที่สุดกลุ่มหนึ่งของโลกไม่ได้มาจากพีระมิด ไม่ได้อยู่ริมแม่น้ำไนล์ และไม่ได้เริ่มจากฟาโรห์

แต่อยู่แถบชายฝั่งทะเลทรายอาตากามา ทางตอนเหนือของชิลีและตอนใต้ของเปรู ที่นั่นมีวัฒนธรรมชินชอร์โร ซึ่งนักโบราณคดีพบหลักฐานการทำมัมมี่มนุษย์อย่างตั้งใจมาตั้งแต่ราว 5,000 ปีก่อนคริสตกาล บางกรณีเก่ากว่ามัมมี่อียิปต์ที่คนทั่วโลกรู้จักกันดีหลายพันปี

นี่คือจุดที่ทำให้เรื่องมัมมี่น่าสนใจกว่าภาพจำเดิมมาก เพราะมนุษย์ไม่ได้พยายามรักษาร่างคนตายไว้แค่ในอียิปต์ แต่เกิดขึ้นในหลายพื้นที่ของโลก ด้วยเหตุผลที่ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

อียิปต์ยังเป็นตัวอย่างที่คนคุ้นที่สุดอยู่ดี ชาวอียิปต์โบราณเชื่อว่าร่างกายมีความสำคัญต่อชีวิตหลังความตาย ร่างจึงต้องถูกเก็บรักษาไว้ให้ดีที่สุด กระบวนการทำมัมมี่กินเวลาประมาณ 70 วัน นักบวชผู้เชี่ยวชาญจะนำอวัยวะภายในบางส่วนออก ใช้นาตรอนซึ่งเป็นเกลือธรรมชาติช่วยดึงความชื้นออกจากร่าง แล้วจึงห่อด้วยผ้าลินินหลายชั้น พร้อมเครื่องรางและพิธีกรรมตามความเชื่อของยุคนั้น

แต่ชินชอร์โรต่างออกไป

มัมมี่ของชาวชินชอร์โรไม่ได้ผูกอยู่กับราชวงศ์หรือชนชั้นสูงแบบอียิปต์ หลักฐานที่พบมีทั้งผู้ใหญ่ เด็ก และทารก วิธีทำก็ละเอียดและชวนสะดุดใจมาก พวกเขาอาจแยกผิวหนังออก นำเนื้อเยื่อออกจากโครงร่าง เสริมโครงด้วยไม้หรือวัสดุอื่น แล้วปั้นแต่งด้วยดินให้กลับมาเป็นรูปคน ก่อนหุ้มผิวหนังและแต่งผมใหม่อีกครั้ง บางร่างทาสีดำ บางร่างทาสีแดง

ฟังดูหนัก แต่เบื้องหลังอาจเป็นเรื่องของความผูกพันมากกว่าความน่ากลัว

นักวิชาการมองว่าการทำมัมมี่ของชินชอร์โรสะท้อนความพยายามรักษาความทรงจำของผู้จากไปไว้ใกล้ชุมชน ไม่ใช่แค่เตรียมร่างเพื่อโลกหน้าแบบอียิปต์ หลุมฝังศพและพื้นที่ตั้งถิ่นฐานของชินชอร์โรในชิลีได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกของยูเนสโกเมื่อปี 2021 เพราะเป็นหลักฐานสำคัญของการตั้งถิ่นฐานและพิธีกรรมเกี่ยวกับความตายยุคก่อนประวัติศาสตร์

ข้ามไปที่เทือกเขาแอนดีส มัมมี่ของชาวอินคาก็มีอีกแบบหนึ่ง ร่างเด็กที่พบบนยอดเขาสูง เช่น กลุ่มมัมมี่จากภูเขาไฟลูลไลยยาโก ถูกเก็บรักษาไว้ได้อย่างน่าทึ่งเพราะอากาศหนาวจัดและแห้ง เด็กเหล่านี้เกี่ยวข้องกับพิธีคาปาโกชา ซึ่งเป็นพิธีบูชายัญสำคัญของอินคา ร่างไม่ได้ถูกทำให้แห้งด้วยกรรมวิธีซับซ้อนแบบอียิปต์ แต่ภูมิอากาศบนยอดเขาช่วยหยุดการเน่าเปื่อยแทน

ในจีนก็มีกรณีที่ต่างไปอีกทาง ร่างของซินจุย หรือ Lady Dai จากสุสานหม่าหวังตุย เมืองฉางซา มณฑลหูหนาน มีอายุกว่า 2,100 ปี และยังถูกพูดถึงเสมอในฐานะร่างโบราณที่สภาพสมบูรณ์มากอย่างผิดธรรมดา เธอไม่ได้เป็น “มัมมี่แห้ง” แบบอียิปต์ แต่ถูกเก็บอยู่ในสุสานที่ปิดผนึกแน่นหนา มีโลงซ้อนหลายชั้น และมีของเหลวอยู่ในโลง สภาพแวดล้อมแบบนั้นช่วยชะลอการสลายตัวได้อย่างประหลาด จนทุกวันนี้ยังเป็นกรณีศึกษาที่นักวิทยาศาสตร์สนใจ

ยุโรปเองก็มีมัมมี่จำนวนไม่น้อย แต่หลายกรณีเกิดจากธรรมชาติมากกว่าฝีมือคน

ตามบึงพรุในอังกฤษ ไอร์แลนด์ เดนมาร์ก และพื้นที่ยุโรปเหนือ มีการพบ “มัมมี่บึง” หรือ bog bodies หลายร่าง บึงพรุเย็น เป็นกรด และขาดออกซิเจน จุลินทรีย์ที่ทำให้ร่างเน่าเปื่อยจึงทำงานได้ยาก ผิวหนัง ผม เล็บ หรือเสื้อผ้าบางส่วนจึงยังอยู่ แต่กระดูกอาจถูกกรดกัดจนเสียหาย ที่น่าชวนคิดคือ ตอนชาวบ้านพบร่างเหล่านี้ครั้งแรก บางรายดูเหมือนศพคนเพิ่งตายไม่นาน ตำรวจจึงต้องเข้ามาเกี่ยวข้อง ก่อนวิทยาศาสตร์จะบอกว่าบางร่างเก่าเป็นพันปี

อิตาลีก็มีภาพจำอีกแบบหนึ่ง ที่สุสานใต้ดินคาปูชิน เมืองปาแลร์โม เกาะซิซิลี มีร่างมนุษย์จำนวนมากถูกเก็บไว้ในทางเดินใต้ดิน บางร่างแห้งเองตามสภาพแวดล้อม บางร่างผ่านการจัดการศพโดยมนุษย์ สถานที่นี้กลายเป็นหลักฐานแปลกตาของความสัมพันธ์ระหว่างคนเป็นกับคนตายในสังคมยุโรปช่วงหลายร้อยปีก่อน

หมู่เกาะคะเนรีของสเปนก็มีมัมมี่ของชาวกวนเช ชนพื้นเมืองบนเกาะเตเนรีเฟและพื้นที่ใกล้เคียง ก่อนการเข้ามาของสเปน ชาวกวนเชมีพิธีเก็บรักษาร่างด้วยการทำให้แห้ง ใช้วัสดุจากพืช เกลือ หรือหนังสัตว์ แล้วนำร่างไปไว้ในถ้ำ หลายรายละเอียดคล้ายอียิปต์ แต่ก็ไม่ใช่การลอกแบบตรง ๆ เพราะเกิดจากบริบทเกาะ ภูเขา และความเชื่อของชุมชนเอง

ส่วนญี่ปุ่นมีกรณีที่คนอ่านแล้วมักหยุดคิดนานหน่อย คือโซกุชินบุตสึ พระบางรูปในสายพุทธญี่ปุ่นที่เข้าสู่กระบวนการทำมัมมี่ตนเองผ่านการบำเพ็ญตบะอย่างหนัก กินอาหารจำกัดเป็นเวลานาน ดื่มชาจากต้นอุรุชิซึ่งมีพิษ แล้วมรณภาพในท่านั่งสมาธิ ความเชื่อนี้เกี่ยวข้องกับการเสียสละร่างเพื่อการบรรลุธรรมและช่วยเหลือสรรพสัตว์ ไม่ใช่เรื่องความอยากมีชื่อเสียงหลังตาย

พอดูหลายพื้นที่พร้อมกัน จะเห็นว่าคำว่า “มัมมี่” กว้างกว่าที่คิดมาก บางร่างถูกทำขึ้นด้วยพิธีกรรม บางร่างถูกเก็บไว้เพราะความรักและการระลึกถึงบรรพบุรุษ บางร่างอยู่รอดเพราะอากาศหนาว ความแห้ง หรือบึงที่แทบไม่มีออกซิเจน

และมนุษย์ยุคหลังเองก็ไม่ได้เข้าใจมัมมี่อย่างให้เกียรติตั้งแต่แรก

ในยุโรปสมัยกลางถึงยุคใหม่ตอนต้น เคยมีการใช้ “มุมเมีย” หรือ mummia เป็นวัตถุทางยา เดิมเกี่ยวข้องกับบิทูเมน แต่ภายหลังความหมายปะปนไปถึงผงจากมัมมี่มนุษย์ จนเกิดการค้าขายร่างมัมมี่และวัตถุที่อ้างว่าใช้รักษาโรค เรื่องนี้ฟังแล้วอึดอัด แต่เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การแพทย์ที่เคยเกิดขึ้นจริง

ศตวรรษที่ 19 ในอังกฤษยังมีการเปิดผ้าพันมัมมี่ต่อหน้าผู้ชมในห้องบรรยาย โรงพยาบาล หรือบ้านของชนชั้นมีฐานะ มองด้วยสายตาปัจจุบัน นั่นคือการรบกวนร่างมนุษย์และทำลายหลักฐานทางโบราณคดี แต่ในยุคนั้นมันถูกผูกเข้ากับกระแสคลั่งไคล้อียิปต์ ความบันเทิง และความอยากรู้อยากเห็นแบบจักรวรรดินิยม

กว่าจะเปลี่ยนจาก “ของแปลก” มาเป็น “หลักฐานชีวิตมนุษย์” ต้องใช้เวลานาน

ทุกวันนี้ การศึกษามัมมี่จึงไม่ได้จบแค่คำถามว่าเขาตายอย่างไร หรือร่างอยู่ได้นานแค่ไหน แต่มองไปถึงอาหาร โรคภัย การเดินทาง ความเชื่อ และวิธีที่สังคมหนึ่งปฏิบัติต่อผู้จากไป มัมมี่แต่ละร่างเคยเป็นคนจริง ๆ มีชื่อบ้าง ไม่มีชื่อบ้าง มีครอบครัว มีชุมชน และมีช่วงชีวิตของตัวเอง

บางที สิ่งที่มัมมี่บอกเราได้ชัดที่สุด อาจไม่ใช่เรื่องความตาย

แต่เป็นเรื่องที่มนุษย์ไม่เคยอยากปล่อยให้คนตายหายไปง่าย ๆ นั่นแหละ