บุกยักษ์ ดอกไม้ศพกลิ่นแรงระดับโลก เป็นญาติกับบุกกินได้จริงไหม

กลิ่นของบุกยักษ์ไม่ใช่กลิ่นที่คนอยากดมซ้ำสอง

เวลามันบาน กลิ่นที่ออกมาจะคล้ายซากสัตว์เน่า จนหลายสวนพฤกษศาสตร์ต้องประกาศล่วงหน้าให้คนเตรียมใจ แต่แปลกตรงที่ยิ่งเหม็น คนยิ่งอยากไปดู เพราะโอกาสเห็นดอกจริง ๆ ไม่ได้เกิดขึ้นบ่อย บางต้นต้องสะสมอาหารอยู่นานหลายปีกว่าจะยอมบานสักครั้ง

พืชที่คนไทยมักเรียกกันว่า บุกยักษ์ หรือ ดอกไม้ศพ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Amorphophallus titanum เป็นพืชพื้นถิ่นของเกาะสุมาตรา ประเทศอินโดนีเซีย และเป็นหนึ่งในพืชที่ขึ้นชื่อเรื่องกลิ่นแรงที่สุดในโลก สวน Kew Gardens ระบุว่า กลิ่นเหม็นคล้ายเนื้อเน่าของมันมีไว้ล่อแมลงที่ชอบกลิ่นซากสัตว์ให้เข้ามาช่วยผสมเกสร ไม่ใช่กลิ่นที่เกิดขึ้นแบบไร้เหตุผล

พูดง่าย ๆ คือ มันไม่ได้เหม็นเพื่อไล่คน แต่มันเหม็นเพื่อชวนแมลง

แมลงวันที่ชอบของเน่าและด้วงบางชนิดเป็นกลุ่มเป้าหมายสำคัญของพืชชนิดนี้ United States Botanic Garden อธิบายว่า บุกยักษ์ใช้ทั้งกลิ่นและความร้อนจากช่อดอกช่วยกระจายกลิ่นออกไปไกลขึ้น ทำให้แมลงที่เข้าใจผิดว่ามีซากสัตว์อยู่ใกล้ ๆ บินเข้ามาหา แล้วมีโอกาสพาละอองเกสรติดตัวไปยังต้นอื่น

ส่วนที่หลายคนเห็นเป็น ดอกใหญ่ ๆ นั้น ในทางพฤกษศาสตร์ไม่ใช่ดอกเดี่ยว แต่เป็นช่อดอกขนาดมหึมา ด้านนอกมีแผ่นคล้ายกลีบขนาดใหญ่ สีด้านในออกแดงเข้มหรือม่วงแดง ดูคล้ายเนื้อดิบ ส่วนดอกเล็ก ๆ จริง ๆ จะอยู่รวมกันบริเวณโคนแกนกลางด้านใน ภาพเลยยิ่งไปกันใหญ่ ทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรูปทรง เหมือนพืชตั้งใจปลอมตัวเป็นซากสัตว์อย่างแนบเนียน

คำถามที่ตามมาคือ แล้วมันกินได้ไหม เพราะชื่อก็บอกว่า บุก

คำตอบแบบไม่อ้อมคือ ไม่ควรเอาบุกยักษ์มากิน และไม่ใช่บุกชนิดเดียวกับที่ใช้ทำเส้นบุกหรือวุ้นบุกในอาหารทั่วไป แม้มันจะอยู่ในสกุล Amorphophallus เหมือนกัน แต่บุกที่นำมาใช้ในอุตสาหกรรมอาหารมักเกี่ยวข้องกับ Amorphophallus konjac หรือกลุ่มบุกคอนยัค ซึ่งนำหัวมาผ่านกระบวนการล้าง แปรรูป และสกัดให้ได้เส้นใยกลูโคแมนแนน ไม่ใช่ตัดหัวบุกสดมากินตรง ๆ

พืชตระกูลบุกหลายชนิดมีสารระคายเคือง เช่น ผลึกแคลเซียมออกซาเลต ถ้ากินดิบหรือเตรียมไม่ถูกวิธีอาจทำให้คันปาก แสบลิ้น ระคายคอ หรือปวดท้องได้ งานวิจัยด้านการใช้ประโยชน์จากบุกคอนยัคยังพูดถึงการจัดการสารออกซาเลตและสิ่งเจือปนในขั้นตอนแปรรูป ก่อนนำไปใช้เป็นวัตถุดิบอาหารหรือผลิตภัณฑ์เส้นใยอาหาร

นี่จึงเป็นจุดที่คนมักสับสน บุกยักษ์เป็นญาติกับบุกกินได้จริง แต่ไม่ใช่ของกินในจานเดียวกัน

ความหายากของมันก็เป็นอีกเหตุผลที่ทำให้ทุกครั้งที่บานมักกลายเป็นข่าว สวนพฤกษศาสตร์หลายแห่งต้องเฝ้าดูการเติบโตของช่อดอกแบบวันต่อวัน เพราะช่วงบานเต็มที่สั้นมาก บางครั้งอยู่ได้เพียงราว 24–48 ชั่วโมงก่อนเริ่มเหี่ยวลง Harvard Arnold Arboretum ระบุว่า พืชชนิดนี้โดดเด่นทั้งเรื่องขนาด กลิ่น และความหายาก จนเป็นหนึ่งในพืชที่ผู้คนให้ความสนใจมากที่สุดเมื่อออกดอก

และที่น่าสนใจกว่านั้นคือ กลิ่นเหม็นที่คนจำนวนมากทำหน้าหนี กลับเป็นกลไกเอาตัวรอดที่แม่นยำของพืชชนิดหนึ่ง มันไม่ได้แข่งกับดอกไม้หอม ๆ ที่ล่อผึ้งหรือผีเสื้อ แต่มันเลือกทางของตัวเอง ล่อแมลงกินซากด้วยกลิ่นซากสัตว์ สีคล้ายเนื้อ และความร้อนจากช่อดอก

เหม็นมาก แต่ไม่ได้มั่วเลย

บุกยักษ์จึงไม่ใช่แค่พืชประหลาดไว้ถ่ายรูปลงข่าว มันเป็นตัวอย่างชัด ๆ ว่าธรรมชาติมีวิธีออกแบบการอยู่รอดที่บางครั้งคนเห็นแล้วทั้งขำ ทั้งขนลุก และยังอดยืนต่อคิวไปดมไม่ได้อยู่ดี