ของเล่นจากพืชในความทรงจำ เม็ดมะค่า ต้อยติ่ง ลูกยางนา ที่เด็กสมัยก่อนเล่นกันทั้งวัน

เม็ดมะค่าหล่นใต้ต้น แค่เจอเม็ดกลม ๆ แข็ง ๆ สักกำมือ เด็กสมัยก่อนก็มีของเล่นแล้ว

ไม่ต้องมีถ่าน ไม่ต้องมีจอ ไม่ต้องซื้อจากร้าน ของเล่นหลายอย่างเกิดจากต้นไม้ริมบ้าน ริมทาง หรือในทุ่งหลังฝนตก เด็กคนไหนตาไวก็เก็บได้ก่อน บางอย่างเอามาดีดแข่งกัน บางอย่างเอาไปแช่น้ำให้แตกดังเป๊าะ บางอย่างโยนขึ้นฟ้าแล้วมองมันหมุนลงมาเหมือนใบพัดเล็ก ๆ

เม็ดมะค่าเป็นของเล่นแบบง่ายที่สุดอย่างหนึ่ง โดยเฉพาะในต่างจังหวัดที่ยังมีต้นไม้ใหญ่ให้เด็กได้เดินเก็บเมล็ดตามพื้น มะค่าโมงเป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ ผลเป็นฝักแข็ง เมื่อแก่จะแตกออก ภายในมีเมล็ดสีเข้ม รูปค่อนข้างรีและแข็งมาก ข้อมูลพรรณไม้ของอุทยานหลวงราชพฤกษ์ระบุว่า เมล็ดมะค่าโมงกว้างราว 2-2.5 เซนติเมตร ยาว 2.5-3 เซนติเมตร และมีเยื่อหุ้มสีเหลืองบริเวณขั้วเมล็ด

สำหรับเด็ก เมล็ดพวกนี้ไม่ได้เป็นข้อมูลพฤกษศาสตร์อะไรหรอก มันคือ “ลูกแก้วจากต้นไม้” ดี ๆ นี่เอง

ใครได้เม็ดสวย ผิวมัน สีเข้ม กลิ้งดี ก็เก็บไว้เป็นของรักของหวง บางคนใช้ดีดแข่งกับเพื่อน บางคนเอาใส่กระป๋องเขย่าให้เกิดเสียง หรือใช้แทนตัวหมากในเกมพื้นบ้านที่คิดกันเองตรงลานดินหน้าบ้าน เม็ดเดียวเล่นได้หลายแบบ อยู่ที่กลุ่มเด็กตอนนั้นจะตกลงกติกากันอย่างไร

อีกอย่างที่หลายคนจำเสียงได้ก่อนจำชื่อ คือฝักต้อยติ่ง

ต้อยติ่งเป็นพืชล้มลุกที่พบได้ง่ายตามที่ชื้น ริมทาง หรือพื้นที่ว่าง ดอกมักเป็นสีม่วง แต่ของเล่นจริง ๆ อยู่ที่ฝักแก่ เมื่อฝักแห้งโดนน้ำ มันจะแตกและดีดเมล็ดออกมา เสียงดังเป๊าะเหมือนของเล่นจิ๋วจากธรรมชาติ เว็บไซต์บ้านและสวนอธิบายว่า ฝักแห้งของต้อยติ่งมีพลังงานสะสมอยู่ น้ำจะช่วยคลายส่วนที่ยึดฝักไว้ พอแรงดันทำงาน ฝักจึงแตกและกระจายเมล็ดออกไป

เด็กสมัยก่อนเอาฝักแก่ไปแช่น้ำบ้าง ใช้นิ้วแตะบ้าง แล้วนั่งลุ้นกันว่าอันไหนจะแตกก่อน แค่นั้นก็สนุกแล้ว ยิ่งถ้ามีหลายฝัก เสียงเป๊าะ ๆ ต่อกันก็กลายเป็นเกมย่อม ๆ ได้ทั้งบ่าย

ลูกยางนาก็มีเสน่ห์อีกแบบ

ผลของยางนามีปีกยาว 2 ปีก และปีกสั้นอีกส่วนหนึ่ง ข้อมูลจากสำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ระบุว่า ผลยางนามีลักษณะกลม มีครีบตามยาว และมีปีกยาวประมาณ 10-12 เซนติเมตร พอตกจากต้นหรือถูกโยนขึ้นไป มันจะหมุนติ้วลงมา คล้ายเฮลิคอปเตอร์เล็ก ๆ

ที่เด็กเห็นเป็นของเล่นนั้น จริง ๆ คือกลไกแพร่พันธุ์ของต้นไม้ ปีกช่วยพาเมล็ดให้ตกห่างจากต้นแม่มากขึ้น ไม่กองอยู่ใต้ต้นทั้งหมด แต่สำหรับเด็กในวันนั้น เหตุผลทางธรรมชาติอาจไม่สำคัญเท่าภาพลูกยางนาหมุนลงมาตามลม ใครปล่อยจากที่สูงแล้วหมุนนานกว่า คนนั้นชนะ

ดอกหญ้าก็ไม่แพ้กัน ของเล็กมาก แต่เล่นได้นานมาก

บางคนเอาดอกหญ้ามาถักเป็นแหวน ทำมงกุฎ ทำสร้อยคอ หรือเอามาเป่าให้ปลิวแข่งกัน เด็กบางกลุ่มใช้ดอกหญ้าชนกัน คล้ายประลองกำลังแบบบ้าน ๆ ก้านของใครขาดก่อนก็แพ้ ไม่มีกติกาซับซ้อน ไม่มีกรรมการ มีแต่เสียงหัวเราะกับการเถียงกันนิดหน่อยตามประสาเด็ก

ความน่าสนใจของของเล่นเหล่านี้คือ มันไม่ได้แยกการเล่นออกจากธรรมชาติ เด็กต้องรู้ว่าช่วงไหนมีฝักต้อยติ่งแก่ ต้นไหนมีลูกยางนา ดอกหญ้าแบบไหนถักง่าย เม็ดมะค่าแบบไหนกลิ้งดี ความรู้พวกนี้ไม่ได้มาจากห้องเรียนโดยตรง แต่มาจากการเดินเล่น สังเกต และลองเองซ้ำ ๆ

ทุกวันนี้เด็กจำนวนมากโตมากับหน้าจอ บ้านเมืองเปลี่ยน พื้นที่ว่างหายไป ต้นไม้ใหญ่ก็ไม่ได้อยู่ใกล้ตัวเหมือนเดิม ของเล่นจากพืชจึงค่อย ๆ กลายเป็นเรื่องเล่าของคนรุ่นก่อน มากกว่าจะเป็นประสบการณ์ร่วมของเด็กทุกคน

แต่พอพูดถึงเม็ดต้อยติ่งที่แตกดังเป๊าะ หรือลูกยางนาที่หมุนลงมาจากฟ้า หลายคนยังนึกภาพออกทันที

ของเล่นบางอย่างราคาไม่กี่บาทก็ไม่มี เพราะมันไม่เคยวางขายตั้งแต่แรก ต้องไปหาเองใต้ต้นไม้เท่านั้น