เม็ดมะขามคั่ว เคยเป็นส่วนผสมกาแฟโบราณและโอเลี้ยงจริงหรือ

เวลาทานมะขาม หลายคนมักสนใจแค่เนื้อเปรี้ยว ๆ เอาไว้จิ้มพริกเกลือหรือทำอาหาร แล้วก็โยนเม็ดแข็ง ๆ ทิ้งไปแบบไม่คิดอะไร

แต่เม็ดมะขามที่ดูเหมือนไม่มีค่าเหล่านี้ เคยถูกนำมาใช้ประโยชน์ในวิถีอาหารพื้นบ้านมานาน โดยเฉพาะการนำไปคั่วจนหอม ก่อนใช้เป็นเครื่องดื่มที่ให้กลิ่นและรสคล้ายกาแฟอ่อน ๆ

ข้อมูลจากสำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่า ในอดีตช่วงที่การปลูกกาแฟในประเทศไทยยังไม่แพร่หลาย ชาวอีสานนิยมคั่วเมล็ดมะขาม แล้วแกะเนื้อในออกมากินเล่น ต่อมามีผู้สังเกตว่ารสชาติและกลิ่นหลังคั่วมีความคล้ายกาแฟ จึงเกิด “กาแฟเม็ดมะขามคั่ว” ขึ้นมา และมีการนำไปใช้กับเครื่องดื่มอย่างโอเลี้ยงหรือโอยัวะในบางพื้นที่

วิธีทำโดยทั่วไปจะเริ่มจากล้างเม็ดมะขามให้สะอาด ตากให้แห้ง แล้วนำไปคั่วด้วยไฟอ่อนจนมีกลิ่นหอม จากนั้นจึงแกะเปลือกแข็งออก เอาเนื้อในมาบดหรือโขลกให้แตก ก่อนนำไปชงคล้ายกาแฟ

ในร้านกาแฟโบราณบางสูตร เม็ดมะขามคั่วอาจถูกใช้ร่วมกับกาแฟจริง หรือผสมกับธัญพืชคั่วอื่น ๆ เช่น ข้าวโพด ถั่วเหลือง ข้าวคั่ว หรืองา เพื่อเพิ่มกลิ่นคั่ว สีเข้ม และรสสัมผัสของเครื่องดื่ม แต่สูตรของโอเลี้ยงไม่ได้มีแบบเดียวตายตัว แต่ละร้านหรือแต่ละผู้ผลิตจึงอาจใช้ส่วนผสมต่างกันไป

จุดน่าสนใจของเม็ดมะขามคั่วคือ แม้ไม่ใช่กาแฟแท้ และไม่ได้ให้รสเหมือนกาแฟโดยตรงทุกอย่าง แต่เมื่อผ่านการคั่วแล้วจะมีกลิ่นหอมคล้ายถั่วคั่วและให้สีเข้ม จึงช่วยเสริมบุคลิกของเครื่องดื่มแบบกาแฟโบราณได้ในยุคที่กาแฟยังไม่ได้หาง่ายเหมือนทุกวันนี้

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรเข้าใจว่าเม็ดมะขามคั่วเป็น “กาแฟ” ในความหมายเดียวกับเมล็ดกาแฟจริง เพราะเม็ดมะขามเป็นวัตถุดิบคนละชนิดกัน เพียงแต่ถูกนำมาใช้แทนหรือใช้ผสมในบางสูตร เพื่อให้ได้เครื่องดื่มที่มีกลิ่นคั่ว สีเข้ม และดื่มง่ายในแบบพื้นบ้าน

เรื่องนี้จึงเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของภูมิปัญญาคนสมัยก่อน ที่รู้จักใช้ของใกล้ตัวให้คุ้มค่า จากเม็ดมะขามที่หลายคนมองว่าเป็นของเหลือทิ้ง กลับกลายเป็นวัตถุดิบที่เคยมีบทบาทอยู่ในวัฒนธรรมเครื่องดื่มโบราณของไทย

วันนี้เราอาจคุ้นกับโอเลี้ยงในฐานะกาแฟดำเย็นรสเข้มหวานหอม แต่เบื้องหลังของเครื่องดื่มแก้วนี้ ยังมีเรื่องเล่าของวัตถุดิบพื้นบ้านอย่างเม็ดมะขามคั่วซ่อนอยู่ด้วย เป็นรสชาติของยุคสมัยที่เรียบง่าย ประหยัด และเต็มไปด้วยไอเดียจากครัวเรือนไทย