ภูพระบาท มรดกโลกแห่งใหม่ของไทย จุดเด่นวัฒนธรรมสีมาสมัยทวารวดี

อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท จังหวัดอุดรธานี กลายเป็นหนึ่งในชื่อที่คนไทยสนใจมากขึ้น หลังได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรมของยูเนสโกอย่างเป็นทางการ

แหล่งมรดกโลกแห่งนี้ตั้งอยู่ในอำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี และได้รับการขึ้นทะเบียนในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญ ครั้งที่ 46 ที่กรุงนิวเดลี ประเทศอินเดีย เมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม 2567

ชื่อทางการที่ยูเนสโกใช้คือ ภูพระบาท ประจักษ์พยานแห่งวัฒนธรรมสีมา สมัยทวารวดี หรือ Phu Phrabat, a testimony to the Sīma stone tradition of the Dvaravati period

สิ่งที่ทำให้ภูพระบาทโดดเด่น ไม่ใช่เพียงความสวยงามของเพิงผาหินธรรมชาติ แต่คือหลักฐานทางวัฒนธรรมที่สะท้อนการใช้พื้นที่ธรรมชาติร่วมกับความเชื่อทางพุทธศาสนาในสมัยทวารวดี โดยเฉพาะการปักหินสีมา หรือใบเสมา เพื่อกำหนดขอบเขตพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์

พื้นที่ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนประกอบด้วย อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท และแหล่งวัฒนธรรมสีมา วัดพระพุทธบาทบัวบาน ซึ่งเป็นแหล่งที่พบกลุ่มหินสีมาสมัยทวารวดีจำนวนมาก และยังคงอยู่ในตำแหน่งดั้งเดิมอย่างโดดเด่น

ยูเนสโกระบุว่า ภูพระบาทเป็นตัวแทนสำคัญของวัฒนธรรมสีมาสมัยทวารวดีในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 7–11 หรือราวพุทธศตวรรษที่ 12–16 การตั้งหินสีมาในพื้นที่นี้สะท้อนการกำหนดพื้นที่ประกอบพิธีกรรมของพุทธศาสนา โดยเชื่อมโยงกับวิถีของพระป่าและการใช้ภูมิประเทศธรรมชาติให้กลายเป็นศาสนสถาน

อีกจุดหนึ่งที่น่าสนใจคือ ภูพระบาทไม่ได้มีเพียงหลักฐานทางพุทธศาสนาเท่านั้น แต่ยังมีเพิงผาหินและภาพเขียนสีโบราณหลายแห่ง ซึ่งเป็นหลักฐานการอยู่อาศัยและการใช้พื้นที่ของมนุษย์ในอดีตมาอย่างยาวนาน ทำให้พื้นที่นี้มีทั้งคุณค่าทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศิลปกรรม และภูมิทัศน์วัฒนธรรมอยู่ในที่เดียวกัน

การขึ้นทะเบียนครั้งนี้ทำให้ประเทศไทยมีแหล่งมรดกโลกทั้งหมด 8 แห่ง แบ่งเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม 5 แห่ง และมรดกโลกทางธรรมชาติ 3 แห่ง

มรดกโลกทางวัฒนธรรมของไทย ได้แก่ เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร, นครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา, แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง, เมืองโบราณศรีเทพและโบราณสถานสมัยทวารวดีที่เกี่ยวข้อง และภูพระบาท

ส่วนมรดกโลกทางธรรมชาติ ได้แก่ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่-ห้วยขาแข้ง, กลุ่มป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ และกลุ่มป่าแก่งกระจาน

สำหรับจังหวัดอุดรธานี การขึ้นทะเบียนภูพระบาทยังมีความหมายเป็นพิเศษ เพราะทำให้อุดรธานีเป็นจังหวัดของไทยที่มีแหล่งมรดกโลกถึง 2 แห่ง คือ แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง และภูพระบาท

หากมองในมุมการท่องเที่ยว ภูพระบาทจึงไม่ใช่เพียงสถานที่ถ่ายรูปกับโขดหินแปลกตา แต่เป็นพื้นที่ที่ควรเที่ยวด้วยความเข้าใจและความเคารพ เพราะสิ่งที่อยู่ตรงนั้นคือหลักฐานทางวัฒนธรรมที่เล่าเรื่องมนุษย์ ศาสนา และภูมิประเทศของอีสานมาเป็นเวลานานนับพันปี

ใครที่มีโอกาสไปอุดรธานี ภูพระบาทจึงเป็นอีกหนึ่งจุดหมายที่น่าไปเยือน ไม่ใช่แค่เพื่อชมความงามของธรรมชาติ แต่เพื่อทำความเข้าใจว่ามรดกโลกแห่งนี้สำคัญกับประวัติศาสตร์ไทยและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างไร