เบื้องหลังพื้นที่สามวาสองศอก: เจาะลึกตำนาน "ยายกะลา ตากะลี" ระบบจัดการโลกหลังความตายในสังคมไทยดั้งเดิม

        เจาะลึกคติความเชื่อโบราณที่ฝังรากลึกในสังคมไทยผ่านหน้าจอความระทึกขวัญ พาเดินทางย้อนเวลาไปถอดรหัสสายมูและมิติด้านคติชนวิทยาของ "ยายกะลา ตากะลี" หรือ "นายป่าช้า" ผู้เป็นมากกว่าเรื่องเล่าเขย่าขวัญ แต่คือภาพสะท้อนของระบบการจัดการโลกหลังความตายในวัฒนธรรมผีพื้นเมืองอุษาคเนย์

        ความวังเวงของภาพสัปเหร่อแบกศพมุ่งหน้าสู่ป่าช้าในละครและภาพยนตร์เรื่อง "ยายกะลา ตากะลี" ไม่เพียงแต่สร้างความใจหายและเตือนสติผู้คนในเรื่องกฎแห่งกรรมเท่านั้น แต่หากพินิจผ่านแว่นตาของนักคติชนวิทยา เรื่องราวของสองตายายที่นั่งเฝ้าศาลหน้าป่าช้าผู้นี้ คือตัวแทนของระบบความเชื่อดั้งเดิมที่ดำรงอยู่คู่แผ่นดินสุวรรณภูมิมานานหลายศตวรรษ ก่อนที่ศาสนาพุทธและพราหมณ์จะเข้ามามีบทบาทในสังคมไทย

จากผีบรรพบุรุษผู้สร้างโลก สู่หน้าที่ "นายป่าช้า"

        ในบริบทคติชนวิทยาทั้งหลายของกลุ่มชนชาติไท "ยายกะลา ตากะลี" (หรือในบางท้องถิ่นเรียก ยายสังกะสา ตาสังกะสี) ไม่ใช่ผีธรรมดาที่คอยหลอกหลอนผู้คน แต่พวกท่านมีสถานะเป็นถึง "ผีบรรพบุรุษผู้สร้างโลก" และปั้นมนุษย์ขึ้นมาเป็นคู่แรก ซึ่งคล้ายคลึงกับความเชื่อเรื่องศาสนาผีในกลุ่มอุษาคเนย์ เช่น ความเชื่อเรื่อง "นัต" ของเมียนมา ทว่าเมื่อบริบททางสังคมเปลี่ยนไปตามยุคสมัย หน้าที่ของพวกท่านจึงถูกลดทอนลงมากลายเป็น "นายป่าช้า" หรือผู้คุมกฎและดูแลเหล่าวิญญาณทั้งหลายในดินแดนหลังความตาย

        ความน่าสนใจในเชิงวัฒนธรรมศึกษาระบุว่า ในทางไสยศาสตร์และการจัดการศพโบราณ "นายป่าช้า" ถือเป็นผีที่มีอิทธิพลสูงที่สุด หากหมอผี สัปเหร่อ หรือผู้ที่ต้องทำงานเกี่ยวกับคนตายจะเข้าไปกระทำพิธีกรรมใด ๆ ในเขตป่าช้า เช่น การล้างป่าช้า หรือการขุดศพตามความเชื่อทางไสยศาสตร์ จำเป็นต้องมีการทำพิธีบวงสรวงเซ่นไหว้เพื่อขออนุญาตจากยายกะลาตากะลีก่อนเสมอ หากละเลยหรือไม่ทำให้ท่านพึงพอใจ ก็เชื่อว่าจะเกิดภัยพิบัติหรืออันตรายร้ายแรงขึ้นแก่ตัวผู้กระทำพิธี

สัญญะการจัดสรรพื้นที่และการซื้อที่ดินในโลกวิญญาณ

        นอกจากนี้ ตรรกะเรื่องการจัดสรรพื้นที่ยังปรากฏชัดผ่านพิธีกรรมที่เรามักเห็นคนเฒ่าคนแก่โยนเหรียญลงในโลงศพพร้อมกับคำพูดที่ว่า “ยายกะลา ตากะลี ขอซื้อที่สามวาสองศอก” สัญญะนี้คือการเจรจาซื้อขายที่ดินในโลกวิญญาณ เพื่อให้ผู้ล่วงลับมีที่ดินสำหรับฝังหรือเผาร่างอย่างเป็นทางการ และยังเป็นที่มาของสำนวนไทยโบราณที่มักพูดติดปากกันว่า "ไปไหนมา สามวา สองศอก" ซึ่งมีรากฐานมาจากขนาดพื้นที่หลุมฝังศพของมนุษย์นั่นเอง

        เมื่อสำรวจลึกลงไปในความหลากหลายของกลุ่มชาติพันธุ์ไท จะพบว่าเรื่องเล่าของผีผู้สร้างคู่นี้ถูกเรียกขานต่างกันไปตามระบบภาษาและท้องถิ่น เช่น:

• ชาวไทลื้อและชาวอีสาน: เรียกว่า "ปู่สังกะสา ย่าสังกะสี"

• ชาวไทยวน (เชียงใหม่): เรียกว่า "ปู่สังสะ ย่าสังไส้" หรือ "ปู่สองสี ย่าสองไส้"

• ชาวไทเขิน (เชียงตุง): เรียกว่า "ปู่สังกะสี ย่าสังกะไส้" หรือโยงเข้ากับระบบแถนในชื่อ "ปู่แถน ย่าแถน"

  

         "ยายกะลา ตากะลี" ในนามนายป่าช้า จึงไม่ใช่แค่เรื่องเล่าปรัมปราเพื่อความบันเทิงหรือความน่ากลัว แต่ในแง่คติชนวิทยา สิ่งนี้คือโครงสร้างส่วนบนที่ทำหน้าที่บริหารจัดการและควบคุมสังคมในมิติที่วิทยาศาสตร์เข้าไม่ถึง การคงอยู่ของศาลตายายหน้าป่าช้าและการซื้อที่ดินสามวาสองศอก เป็นกลไกทางจิตวิทยาที่ช่วยจัดระเบียบความสัมพันธ์ระหว่าง "คนเป็น" กับ "คนตาย" เพื่อให้มนุษย์ในโลกปัจจุบันสามารถก้าวข้ามความหวาดกลัวต่อสิ่งลี้ลับ และเผชิญหน้ากับความจริงข้อใหญ่ของชีวิตที่ว่า ทุกชีวิตล้วนต้องเวียนว่ายและรับผลแห่งกรรมของตนในวัฏสงสารนี้อย่างไม่อาจหลีกเลี่ยง