ผลไม้ไทยที่เคยถูกเข้าใจผิดว่าเป็นของต่างประเทศ

เอาจริง ๆ นะ เคยมีอยู่ครั้งหนึ่งที่ผมไปต่างประเทศ แล้วมีคนถามว่า “ทุเรียนเป็นของมาเลเซียใช่ไหม?” ตอนนั้นผมเงียบไปประมาณ 3 วินาที เพราะคำตอบมันไม่ใช่แค่ใช่หรือไม่ใช่ แต่ต้องแยกให้ชัดระหว่าง ถิ่นกำเนิดดั้งเดิม กับ ประเทศที่พัฒนาสายพันธุ์จนดังระดับโลก

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือ ผลไม้บางชนิดไม่ได้เริ่มต้นในไทยทั้งหมดก็จริง แต่พอมาถึงมือเกษตรกรไทย มันถูกคัดพันธุ์ ปลูกจริง ขายจริง และกลายเป็นสินค้าส่งออกที่ต่างประเทศจำได้ในชื่อไทยไปแล้ว เรื่องนี้ทำให้ผลไม้หลายชนิดอยู่ในสถานะก้ำกึ่งมาก คือรากเหง้าอาจเป็นของภูมิภาคอาเซียนหรือเอเชียใต้ แต่ชื่อเสียงในตลาดโลก ไทยเป็นคนปั้นจนขึ้นมาเอง

มะพร้าวน้ำหอมเป็นตัวอย่างที่ชัดมาก หลายคนในต่างประเทศเห็นมะพร้าวลูกเขียว ๆ แล้วโยงไปถึงฮาวายหรือเกาะเขตร้อนทั่วไป ทั้งที่ มะพร้าวน้ำหอมราชบุรี เป็นผลผลิตที่ผูกกับพื้นที่ไทยชัดเจน และได้รับการขึ้นทะเบียน GI โดยกรมทรัพย์สินทางปัญญาเมื่อวันที่ 29 ธันวาคม 2558 จุดเด่นของมะพร้าวน้ำหอมแถบราชบุรีไม่ได้มีแค่ความหวาน แต่เป็นกลิ่นหอมเฉพาะที่เกิดจากพื้นที่ปลูก ดิน และระบบน้ำในลุ่มแม่กลอง

ผมว่ามะพร้าวน้ำหอมคือของที่ไทยควรภูมิใจกว่านี้ด้วยซ้ำ เพราะมันไม่ใช่มะพร้าวธรรมดาที่เอาไปแช่เย็นแล้วขายได้ทุกที่ รสชาติที่ดีจริงต้องมาจากสายพันธุ์และพื้นที่ปลูกที่เหมาะ พอส่งออกไปต่างประเทศแล้วคนจำแค่คำว่า young coconut แต่ไม่จำคำว่า Thai aromatic coconut นี่แหละคือเครดิตที่ไทยยังได้ไม่เต็ม

สับปะรดก็เป็นอีกชนิดที่หลายคนมองข้าม ต้นกำเนิดดั้งเดิมของสับปะรดอยู่ในแถบอเมริกาใต้ แต่ไทยปลูกและพัฒนาอุตสาหกรรมจนกลายเป็นผู้เล่นรายใหญ่ของโลก โดยเฉพาะสับปะรดกระป๋อง ปี 2565 ไทยส่งออกผลิตภัณฑ์สับปะรดมูลค่า 23,869 ล้านบาท และยังถูกพูดถึงในฐานะประเทศสำคัญของตลาดสับปะรดแปรรูปโลก

ความเก่งของไทยไม่ได้อยู่แค่การปลูกเยอะ แต่อยู่ที่การทำให้เกิดสายพันธุ์ท้องถิ่นที่มีชื่อจำง่าย เช่น สับปะรดภูแลเชียงราย ซึ่งมีเอกลักษณ์เรื่องผลเล็ก เนื้อกรอบ หวาน และกลิ่นชัด กรมทรัพย์สินทางปัญญามีประกาศขึ้นทะเบียน GI สับปะรดภูแลเชียงรายไว้ตั้งแต่ช่วงปี 2548–2549 เรื่องนี้ทำให้เห็นว่า สับปะรดอาจไม่ได้เกิดที่ไทย แต่สับปะรดบางชื่อเป็นตัวตนของไทยไปแล้ว

มะม่วงยิ่งชัดเข้าไปใหญ่ ถ้าพูดถึงรากเดิม มะม่วงมีความเกี่ยวข้องกับอินเดียและเอเชียใต้มาอย่างยาวนาน แต่ถ้าพูดถึงมะม่วงที่คนญี่ปุ่น เกาหลี หรือจีนรู้จักจากไทย ชื่ออย่าง น้ำดอกไม้สีทอง มหาชนก อกร่องทอง และเขียวเสวย คือสายพันธุ์ที่คนไทยคุ้นปากและมีบทบาทกับตลาดส่งออกมาก

เอาจริง ๆ นะ ถ้าใครเคยเห็นมะม่วงไทยวางขายในห้างต่างประเทศแบบห่อสวย ๆ ราคาสูงกว่าที่เราซื้อในไทยหลายเท่า จะเข้าใจเลยว่าแบรนด์ Thai Mango มันมีน้ำหนักมากกว่าที่หลายคนคิด มะม่วงไม่ได้ถูกขายแค่ในฐานะผลไม้หวาน แต่ขายในฐานะประสบการณ์ของผลไม้ไทยที่เนื้อละเอียด กลิ่นดี และกินกับข้าวเหนียวมูนแล้วจำติดหัว

เงาะเป็นผลไม้ที่ฝรั่งสับสนได้ง่ายมาก เพราะคำว่า Rambutan มาจากภาษามลายู ทำให้หลายคนโยงไปมาเลเซียหรืออินโดนีเซียทันที ทั้งที่เงาะเป็นพืชพื้นถิ่นของคาบสมุทรมลายูและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งรวมถึงภาคใต้ของไทยด้วย ส่วนของไทยที่มีชื่อชัดที่สุดคือ เงาะโรงเรียนนาสาร จากอำเภอบ้านนาสาร จังหวัดสุราษฎร์ธานี

ชื่อ “เงาะโรงเรียน” ไม่ได้ตั้งขึ้นมาให้จำง่ายเฉย ๆ แต่มีที่มาจากต้นกำเนิดที่ผูกกับโรงเรียนในพื้นที่นาสาร กรมทรัพย์สินทางปัญญาระบุว่าเงาะโรงเรียนนาสารได้รับการขึ้นทะเบียน GI เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2557 ลักษณะเด่นคือเปลือกบาง เนื้อหนา หวาน และล่อนจากเม็ดง่าย ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่ทำให้เงาะไทยขายความพรีเมียมได้มากกว่าแค่คำว่า rambutan ธรรมดา

ลองกองก็อยู่ในกลุ่มเดียวกัน หลายคนได้ยินชื่อแล้วคิดว่าเป็นผลไม้ฝั่งมาเลย์ เพราะคำเรียกและพื้นที่ปลูกเกี่ยวข้องกับชายแดนใต้ แต่ ลองกองตันหยงมัส จากอำเภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส เป็นสินค้า GI ของไทยที่มีชื่อเฉพาะชัดเจน จุดขายคือเนื้อนุ่ม รสหวาน ไม่ขม และมียางน้อยกว่าลองกองทั่วไป กรมทรัพย์สินทางปัญญาระบุสินค้าลองกองตันหยงมัสอยู่ในกลุ่มสินค้า GI ของไทย

ผมว่าเสน่ห์ของลองกองตันหยงมัสอยู่ตรงที่มันไม่ใช่ผลไม้แมสแบบทุเรียนหรือมะม่วง แต่เป็นของดีประจำถิ่นที่ถ้าคนไทยไม่ช่วยเล่าเอง คนต่างประเทศก็แทบไม่มีทางรู้ว่าความหวานแบบนี้มาจากนราธิวาส ไม่ใช่ผลไม้ทั่วไปที่ปลูกที่ไหนก็ได้แล้วรสเหมือนกันหมด

ทุเรียนคือเคสใหญ่ที่สุด เพราะถ้าพูดถึงถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติ ทุเรียนเกี่ยวข้องกับบอร์เนียว สุมาตรา มาเลเซีย อินโดนีเซีย และหลายพื้นที่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แต่ถ้าพูดถึงตลาดโลกวันนี้ ไทยคือประเทศที่สร้างชื่อให้ทุเรียนในระดับอุตสาหกรรม โดยเฉพาะพันธุ์หมอนทองจากภาคตะวันออก

ปี 2566 ไทยส่งออกทุเรียนสดไปจีนมูลค่า 137.47 พันล้านบาท เพิ่มขึ้น 29.65% จากปีก่อนหน้า และจีนยังเป็นตลาดหลักของผลไม้ไทย โดยปีเดียวกันไทยส่งออกผลไม้ไปจีนกว่า 2.36 ล้านตัน คิดเป็นประมาณ 90% ของมูลค่าส่งออกผลไม้ไทยไปตลาดจีน ตัวเลขนี้บอกชัดว่าทุเรียนไทยไม่ได้ดังแค่ในบ้านเรา แต่เป็นสินค้าระดับเศรษฐกิจจริง ๆ

มังคุดก็เป็นอีกผลไม้ที่คนต่างชาติจำได้แบบกว้าง ๆ ว่าเป็นผลไม้เอเชีย แต่ไม่ได้รู้เสมอว่าของไทยมีบทบาทใหญ่แค่ไหน มังคุดถูกเรียกว่า queen of fruits หรือราชินีผลไม้ และไทยยังเป็นผู้ส่งออกสำคัญของโลก ปี 2566 ไทยส่งออกมังคุดประมาณ 250,000 ตัน มูลค่าราว 17,000 ล้านบาท ส่วนช่วง 8 เดือนแรกของปี 2567 มูลค่าส่งออกอยู่ที่ประมาณ 15,000 ล้านบาทแล้ว

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือ ผลไม้ไทยไม่ได้เสียเครดิตเพราะคุณภาพไม่ดี แต่เสียเครดิตเพราะการเล่าเรื่องยังไม่แรงพอ ชื่อภาษาอังกฤษของผลไม้หลายชนิดไม่ผูกกับประเทศไทย การขายผ่านพ่อค้าคนกลางในต่างประเทศทำให้ต้นทางหายไปจากฉลาก และแบรนด์ Thai Fruit ยังไม่ถูกผลักให้เป็นภาพจำระดับเดียวกับ Wagyu ของญี่ปุ่นหรือ K-Food ของเกาหลี

จริง ๆ แล้วไทยมีวัตถุดิบพร้อมมาก ทั้งสายพันธุ์ พื้นที่ปลูก เกษตรกร ประสบการณ์ส่งออก และสินค้า GI หลายจังหวัด แต่สิ่งที่ยังขาดคือการทำให้คนต่างประเทศจำได้ทันทีว่า ถ้าพูดถึงมะพร้าวน้ำหอม มะม่วงน้ำดอกไม้ ทุเรียนหมอนทอง เงาะโรงเรียนนาสาร หรือลองกองตันหยงมัส ต้องนึกถึงไทยก่อนประเทศอื่น

ครั้งหน้าถ้าได้ยินใครพูดว่า “ผลไม้นี้เป็นของประเทศนั้นใช่ไหม?” คำตอบอาจไม่ต้องเถียงให้ชนะทันที แต่อาจเริ่มจากการเล่าให้เขาฟังว่า ผลไม้หนึ่งลูกมีทั้งถิ่นกำเนิด สายพันธุ์ พื้นที่ปลูก และคนที่ทำให้มันดัง แล้วคำถามจริง ๆ คือ เราจะปล่อยให้คนอื่นเล่าเรื่องผลไม้ไทยแทนเราไปอีกนานแค่ไหน