Partula turgida หอยทากบกตัวจิ๋วที่สูญพันธุ์ เพราะความผิดพลาดของมนุษย์

Partula turgida เป็นหอยทากบกขนาดเล็กในวงศ์ Partulidae ที่เคยมีชีวิตอยู่บนเกาะไรอาเตอา หรือ Ra‘iātea ในหมู่เกาะโซไซเอตี เฟรนช์โปลินีเซีย กลางมหาสมุทรแปซิฟิก ชื่อของมันอาจไม่คุ้นหูคนทั่วไป แต่สำหรับวงการอนุรักษ์ นี่คือหนึ่งในตัวอย่างที่เจ็บปวดมากของการสูญพันธุ์ที่มนุษย์มีส่วนผลักให้เกิดขึ้น

เอาจริง ๆ นะ เรื่องของ Partula turgida ไม่ได้เศร้าเพราะมันเป็นสัตว์หายากเท่านั้น แต่มันเศร้าเพราะเรื่องทั้งหมดเริ่มจากความตั้งใจของมนุษย์ที่คิดว่าตัวเอง “ควบคุมธรรมชาติได้” สุดท้ายกลับกลายเป็นการเปิดทางให้สิ่งมีชีวิตพื้นเมืองหายไปจากโลกแบบไม่มีโอกาสกลับมาอีก

หอยในสกุล Partula เป็นกลุ่มหอยทากบกที่วิวัฒนาการบนเกาะมายาวนาน นักวิจัยมองว่าพวกมันเป็นตัวอย่างสำคัญของการวิวัฒนาการแบบเกาะ หรือ island evolution เพราะเมื่อสิ่งมีชีวิตกลุ่มหนึ่งถูกแยกอยู่บนพื้นที่จำกัดอย่างเกาะ ภูเขา ป่าชื้น หรือหุบเขาเล็ก ๆ ก็สามารถแตกแขนงเป็นสายพันธุ์ย่อย ๆ ได้ตามสภาพแวดล้อม กระบวนการนี้เรียกว่า adaptive radiation และเป็นเหตุผลที่หมู่เกาะในแปซิฟิกเคยมีหอย Partula หลายชนิดอาศัยอยู่ใกล้กัน แต่มีลักษณะต่างกันไป

Partula turgida เป็นหอยทากต้นไม้ขนาดเล็กมาก บางข้อมูลระบุว่าขนาดไม่ถึง 2 เซนติเมตร มันอาศัยอยู่ตามพืชและต้นไม้ในป่าชื้น กินสาหร่ายขนาดเล็ก จุลินทรีย์ และเศษพืชที่เกาะอยู่บนใบไม้เป็นอาหาร ฟังดูเหมือนเป็นสัตว์ตัวเล็กที่ไม่มีบทบาทใหญ่โต แต่จริง ๆ แล้วสัตว์กลุ่มนี้มีส่วนช่วยหมุนเวียนอินทรียวัตถุในระบบนิเวศป่าเกาะแบบเงียบ ๆ

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือ หอยทากตัวเล็ก ๆ แบบนี้ไม่ได้สูญพันธุ์เพราะธรรมชาติโหดร้ายเพียงอย่างเดียว จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อมนุษย์นำหอยทากยักษ์แอฟริกา Achatina fulica หรือ Lissachatina fulica เข้าไปในหลายพื้นที่ของแปซิฟิก ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 หอยชนิดนี้กลายเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่สร้างปัญหา เพราะขยายพันธุ์เร็วและกินพืชจนกระทบพื้นที่เกษตร

แทนที่ปัญหาจะจบลง มนุษย์กลับนำหอยทากนักล่า Euglandina rosea หรือที่รู้จักกันว่า rosy wolf snail เข้ามาเพื่อกำจัดหอยทากยักษ์แอฟริกา แนวคิดตอนนั้นดูเหมือนง่าย คือเอาผู้ล่ามาควบคุมสัตว์ที่กำลังระบาด แต่ธรรมชาติไม่เคยทำงานง่ายขนาดนั้น หอยนักล่าชนิดนี้กลับไล่ล่าหอย Partula พื้นเมือง ซึ่งตัวเล็กกว่า เปลือกบางกว่า และหนีได้ยากกว่า

เคสนี้เป็นบทเรียนแรงมาก เพราะมันสะท้อนว่า “การแก้ปัญหาแบบรีบ ๆ” ในระบบนิเวศ อาจสร้างปัญหาใหญ่กว่าที่คิดได้หลายเท่า Partula turgida ไม่ได้มีทางเลือกมากนัก เมื่อผู้ล่าต่างถิ่นเข้ามาถึงพื้นที่อาศัยของมัน ประชากรในธรรมชาติก็ค่อย ๆ ลดลงจนแทบไม่เหลือ

ช่วงต้นทศวรรษ 1990 มีความพยายามช่วยชีวิตหอย Partula บางชนิดผ่านโครงการเพาะเลี้ยงในสวนสัตว์ โดยกรณีของ Partula turgida มีรายงานว่ามีประชากรในกรงเลี้ยงอยู่ 296 ตัวที่เกี่ยวข้องกับสวนสัตว์ลอนดอน แต่ประชากรกลุ่มนี้ก็ค่อย ๆ ล้มลงภายในเวลาไม่นาน รายงานทางพยาธิวิทยาระบุว่าพบการติดเชื้อปรสิตกลุ่ม microsporidian ในอวัยวะของหอยหลายตัว ซึ่งทำให้ความหวังสุดท้ายของสายพันธุ์นี้หายไปด้วย

วันที่ถูกพูดถึงมากคือ 31 มกราคม 1996 เมื่อหอยตัวสุดท้ายที่รู้จักกันในชื่อ “Turgi” ตายที่สวนสัตว์ลอนดอน หลังจากนั้น Partula turgida จึงถูกพูดถึงในฐานะหอยทากบกที่สูญพันธุ์ไปแล้ว ไม่ใช่แค่หายไปจากธรรมชาติ แต่หายไปจากโลกจริง ๆ

เรื่องนี้ยังทำให้เห็นอีกด้านของงานอนุรักษ์ เพราะหอย Partula บางชนิดยังรอดจากโครงการเพาะเลี้ยงและมีการนำกลับคืนสู่ธรรมชาติในเฟรนช์โปลินีเซียในเวลาต่อมา แต่ Partula turgida ไม่ได้อยู่ในกลุ่มที่โชคดีนั้น มันกลายเป็นชื่อหนึ่งในรายชื่อสัตว์สูญพันธุ์ที่เตือนเราว่า การย้ายสิ่งมีชีวิตข้ามถิ่นโดยไม่เข้าใจระบบนิเวศให้พอ อาจมีราคาที่ต้องจ่ายแพงกว่าที่คาดไว้มาก

จริง ๆ แล้ว Partula turgida ไม่ใช่สัตว์ที่ใหญ่ สวยสะดุดตา หรือมีพลังดึงดูดเท่าสัตว์หายากหลายชนิด แต่นั่นแหละที่ทำให้เรื่องนี้น่าคิดกว่าเดิม เพราะถ้าสัตว์ตัวเล็กมาก ๆ ตัวหนึ่งหายไปจากระบบนิเวศโดยแทบไม่มีใครสังเกต แล้วมีอีกกี่ชีวิตที่กำลังหายไปแบบเงียบ ๆ เพียงเพราะมนุษย์คิดว่า “คงไม่เป็นไร”