ทำไมบางวัฒนธรรมแบกของบนหัว แต่บางที่ใช้ไหล่หาบ

ท่าทางการแบกของในแต่ละพื้นที่ของโลก ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะใครเลือกแบบสุ่ม ๆ แต่ค่อย ๆ ถูกหล่อหลอมจาก สภาพพื้นที่ สิ่งของที่ต้องขน เครื่องมือที่มีอยู่ และวิถีชีวิตประจำวัน บางชุมชนวางของไว้บนหัว บางพื้นที่ใช้ไหล่หาบด้วยไม้คาน และบางแห่งใช้หลังหรือสะโพกช่วยรับน้ำหนัก

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือคิดว่าวิธีหนึ่งต้องดีกว่าอีกวิธีเสมอ จริง ๆ แล้วไม่มีท่าไหนชนะขาด ทุกอย่างขึ้นอยู่กับของที่แบก ระยะทาง พื้นทางเดิน และความชำนาญของผู้แบกมากกว่า ร่างกายมนุษย์ปรับตัวเก่งกว่าที่เราคิด และวัฒนธรรมการแบกของก็เป็นหลักฐานชัดมากเรื่องนี้

การแบกบนหัวพบได้ในหลายชุมชนของแอฟริกา เอเชียใต้ และบางพื้นที่ของโลกที่ต้องเดินขนของเป็นระยะทางไกล เช่น น้ำ ฟืน หรือผลผลิตทางการเกษตร การวางน้ำหนักไว้บนศีรษะทำให้น้ำหนักกดลงมาตามแนวลำตัว มือทั้งสองข้างยังว่าง และถ้าฝึกจนชำนาญ ร่างกายจะควบคุมจังหวะการเดินได้ดีมาก

มีงานวิจัยคลาสสิกในปี 1986 ที่ศึกษาการแบกของบนหัวของผู้หญิงชาว Luo และ Kikuyu ในแอฟริกาตะวันออก และพบว่าผู้แบกที่ชำนาญบางกลุ่มสามารถขนของหนักราว 20% ของน้ำหนักตัว โดยใช้พลังงานเพิ่มไม่มากนักเมื่อเทียบกับการเดินเปล่า ข้อมูลนี้ทำให้หลายคนมองว่าการแบกบนหัวเป็นวิธีที่ประหยัดแรง แต่เอาจริง ๆ นะ งานศึกษาหลังจากนั้นก็เตือนว่า ผลแบบนี้ไม่ได้เกิดกับทุกคน ทุกน้ำหนัก และทุกสภาพพื้นที่

ฝั่งการหาบบนไหล่ก็มีเหตุผลของมัน โดยเฉพาะในเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่มีการใช้ ไม้คาน หรือคานหาบมานาน ไม้คานช่วยแบ่งน้ำหนักออกเป็นสองด้าน ทำให้ขนของสองตะกร้า สองถัง หรือของที่วางบนหัวได้ยาก เช่น ผัก ปลา น้ำ หรือสินค้าจากตลาด ได้สะดวกขึ้น

มองแบบตรงไปตรงมา การหาบบนไหล่ไม่ใช่แค่เรื่องแรง แต่เป็นเรื่อง “เครื่องมือ” ด้วย ไม้ไผ่หรือไม้เนื้อเหนียวที่หาได้ในพื้นที่ กลายเป็นเทคโนโลยีพื้นบ้านที่เรียบง่ายแต่ใช้งานจริง คานที่ยืดหยุ่นได้เล็กน้อยยังช่วยลดแรงกระแทกบางจังหวะขณะเดิน ทำให้การขนของหนักไม่กดลงจุดเดียวตลอดเวลา

จุดต่างสำคัญอยู่ที่ลักษณะของสิ่งของ ถ้าเป็นภาชนะที่ตั้งได้มั่นคง เช่น หม้อน้ำ ตะกร้า หรือถังบางชนิด การแบกบนหัวอาจตอบโจทย์กว่า แต่ถ้าเป็นของยาว ของหนักสองฝั่ง หรือของที่ต้องแบ่งน้ำหนักซ้ายขวา ไม้คานบนไหล่มักจัดการง่ายกว่า นี่ไม่ใช่เรื่องสวยงามอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องการเอาตัวรอดในชีวิตประจำวัน

ทักษะเหล่านี้ไม่ได้ติดตัวมาตั้งแต่เกิด เด็กที่โตมากับชุมชนที่แบกของบนหัวจะค่อย ๆ เห็นจังหวะการทรงตัวตั้งแต่เล็ก ส่วนคนที่โตมากับการใช้ไม้คานก็จะเรียนรู้การก้าวเท้า การโยกตัว และการคุมแรงเหวี่ยงของของสองฝั่งไปเอง ผ่านการเห็นซ้ำและทำตามจนกลายเป็นความเคยชิน

วัฒนธรรมการแบกของจึงไม่ใช่แค่ภาพคนทำงานหนัก แต่เป็นภาษาของร่างกายที่เล่าเรื่องภูมิประเทศ วัสดุพื้นบ้าน และวิธีคิดของผู้คนในแต่ละพื้นที่ได้ดีมาก บางครั้งของธรรมดาอย่างไม้คาน ตะกร้า หรือผ้ารองศีรษะ อาจบอกประวัติชีวิตคนได้มากกว่าที่เราคิด แล้วครั้งหน้าที่เห็นใครแบกของด้วยท่าทางที่ต่างจากเรา เราอาจต้องถามใหม่ว่า นั่นคือความลำบาก หรือคือภูมิปัญญาที่ถูกฝึกมาหลายชั่วคนกันแน่