เปิดภาพจิ๋วของ “ดาวทะเลค้างคาว” เมื่อกล้องจุลทรรศน์พาเราเห็นชีวิตอีกด้านที่ตาเปล่าไม่เคยเห็น

หากพูดถึงดาวทะเล หลายคนคงนึกถึงสัตว์ทะเลรูปร่างคล้ายดาวห้าแฉก เคลื่อนไหวช้า ๆ อยู่ตามโขดหินหรือพื้นทรายใต้ทะเล แต่พอได้เห็นภาพระดับจุลทรรศน์ของ ดาวทะเลค้างคาว หรือ Bat Star ชื่อวิทยาศาสตร์ Patiria miniata ต้องยอมรับเลยว่า สัตว์ตัวเล็ก ๆ ชนิดนี้มีรายละเอียดซ่อนอยู่มากกว่าที่ตาเปล่าจะมองเห็นเยอะมาก

ภาพที่ถูกพูดถึงนี้เป็นผลงานของ Laurent Formery นักวิจัยจากสหรัฐอเมริกา ซึ่งคว้ารางวัลระดับโลกในเวที Evident Image of the Year 2022 จากภาพระบบประสาทของดาวทะเลวัยอ่อน ภาพนี้ไม่ใช่งานกราฟิก ไม่ใช่ภาพแต่งแฟนตาซี แต่เกิดจากการถ่ายภาพด้วยกล้องจุลทรรศน์และเทคนิคทางชีววิทยาที่ทำให้โครงสร้างภายในของสิ่งมีชีวิตถูกมองเห็นเป็นสีสันชัดเจนขึ้น

เอาจริง ๆ นะ ภาพแบบนี้ทำให้ผมรู้สึกว่า วิทยาศาสตร์บางครั้งก็ไม่ได้ไกลจากศิลปะเลย สีที่เห็นในภาพอาจดูเหมือนงานออกแบบสมัยใหม่ แต่เบื้องหลังคือข้อมูลจริงของร่างกายดาวทะเลวัยอ่อน โดยภาพต้นทางระบุว่าเป็น Patiria miniata ขนาดประมาณ 1 เซนติเมตร ใช้การย้อมด้วยแอนติบอดีต่อ acetylated tubulin หลังผ่านกระบวนการทำให้เนื้อเยื่อโปร่งใส แล้วถ่ายด้วยภาพฉายสีตามความลึก หรือ color-coded Z-projection

จุดที่เด่นมากในภาพคือระบบประสาทของดาวทะเล ซึ่งไม่ได้กระจายมั่ว ๆ อย่างที่บางคนอาจคิด แต่มีโครงสร้างหลักเป็นแนวเส้นประสาทตามแขนทั้งห้า หรือ radial nerve cords และเชื่อมกันด้วยวงแหวนประสาทรอบปากของมัน รายละเอียดนี้ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์มองเห็นว่า ร่างกายของดาวทะเลจัดระบบตัวเองอย่างไรภายใต้รูปร่างที่ต่างจากสัตว์ส่วนใหญ่บนโลก

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือ ดาวทะเลไม่ได้เป็นแค่สัตว์ทะเลหน้าตาน่ารักที่เกาะอยู่ตามหินเฉย ๆ กลุ่มสัตว์อย่างดาวทะเล เม่นทะเล และปลิงทะเลอยู่ในกลุ่ม เอไคโนเดิร์ม ซึ่งมีลักษณะเด่นเรื่องสมมาตรแบบห้าแฉก หรือ fivefold symmetry ความแปลกของมันคือ แม้รูปร่างโตเต็มวัยจะดูต่างจากมนุษย์มาก แต่ในเชิงวิวัฒนาการ กลุ่มนี้ก็ยังอยู่ในสายวิวัฒนาการที่มีความใกล้กับสัตว์มีกระดูกสันหลังมากกว่าที่หลายคนเดาไว้

Bat Star เองก็มีที่มาของชื่อค่อนข้างตรงตัว เพราะบริเวณระหว่างแขนของมันมีลักษณะเป็นพังผืดหนา ทำให้ดูคล้ายปีกค้างคาวมากกว่าดาวทะเลบางชนิด โดยทั่วไปมักมีแขนห้าแขน แต่อาจพบได้ตั้งแต่สี่ถึงเก้าแขน สีของมันก็พบได้ตั้งแต่แดง ส้ม เหลือง น้ำตาล เขียว ชมพู ไปจนถึงม่วง ตามข้อมูลของ Marine Biological Laboratory

ผมว่าความดีงามของภาพนี้ไม่ได้อยู่แค่ “สวย” แต่อยู่ตรงที่มันพาเราเข้าไปเห็นแผนผังชีวิตในระดับที่ปกติไม่มีทางเห็นด้วยตาเปล่า เส้นสีที่ปรากฏในภาพไม่ได้เป็นเพียงแสงสวย ๆ แต่คือร่องรอยของระบบประสาทที่กำลังบอกเล่าว่า สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กนี้รับรู้ เคลื่อนที่ และพัฒนาร่างกายของตัวเองอย่างไร

นักวิจัยสนใจดาวทะเลและเอไคโนเดิร์มเพราะพวกมันช่วยตั้งคำถามใหญ่ให้ชีววิทยา โดยเฉพาะเรื่องการสร้างรูปร่างของร่างกายแบบห้าแฉก Formery เองเคยอธิบายว่า เรายังรู้น้อยมากเกี่ยวกับการที่สัตว์กลุ่มนี้สร้างร่างกายห้าแฉกของตัวเอง รวมถึงระบบประสาทของมันทำงานและเปรียบเทียบกับสัตว์ชนิดอื่นได้อย่างไร

อีกด้านหนึ่ง ดาวทะเลยังเป็นสัตว์ที่ขึ้นชื่อเรื่องความสามารถในการฟื้นฟูร่างกาย บางชนิดสามารถซ่อมแซมหรือสร้างส่วนที่เสียหายขึ้นมาใหม่ได้ งานวิจัยเกี่ยวกับสัตว์กลุ่มนี้จึงไม่ได้มีค่าแค่ในมุมความงามของภาพถ่าย แต่ยังเกี่ยวข้องกับความเข้าใจเรื่องการเจริญเติบโต การสร้างเนื้อเยื่อ และการฟื้นฟูของสิ่งมีชีวิต ซึ่งเป็นหัวข้อที่วงการชีววิทยาให้ความสำคัญมานาน

จริง ๆ แล้ว ภาพของดาวทะเลค้างคาววัยอ่อนภาพนี้ทำหน้าที่เหมือนประตูบานเล็ก ๆ ที่เปิดไปสู่ทะเลอีกชั้นหนึ่ง ชั้นที่เราไม่ได้เห็นด้วยการดำน้ำหรือดูสารคดีธรรมดา แต่ต้องอาศัยกล้องจุลทรรศน์ เทคนิคฟลูออเรสเซนซ์ และความอดทนของนักวิจัยในการประกอบข้อมูลทีละชั้นจนออกมาเป็นภาพเดียว

พอได้มองภาพนี้นาน ๆ ความคิดหนึ่งที่ผุดขึ้นมาคือ เราอาจรู้จักสิ่งมีชีวิตรอบตัวน้อยกว่าที่คิดมาก ดาวทะเลที่เคยดูเรียบง่าย กลับมีระบบภายในที่ละเอียด ลึก และงดงามในแบบที่ไม่ต้องปรุงแต่งเกินจริงเลย คำถามคือ ถ้าแค่ดาวทะเลตัวเล็กขนาดราว 1 เซนติเมตรยังซ่อนโลกทั้งใบไว้ข้างใน แล้วในมหาสมุทรลึก ๆ ยังมีอะไรอีกบ้างที่มนุษย์ยังไม่เคยเห็น