รู้ไหม? จังหวัดเดียวในไทยที่ไม่มีอำเภอเลยคือที่ไหน

ถ้าพูดถึงโครงสร้างการปกครองของไทย ภาพที่หลายคนนึกถึงคือลำดับเดิม ๆ จังหวัด อำเภอ ตำบล แล้วก็หมู่บ้าน ซึ่งใช้กันแทบทั้งประเทศ แต่มีอยู่ที่หนึ่งที่ แหกกฎ นี้ไปแบบชัดเจน และหลายคนก็ไม่ทันสังเกตด้วยซ้ำว่ามันต่างตั้งแต่รากเลย

พื้นที่ที่ว่าก็คือ กรุงเทพมหานคร เมืองหลวงของประเทศไทย ที่ถูกจัดให้เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2518 ตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2518 (ก่อนหน้านั้นปี 2515 รวม "นครหลวงกรุงเทพธนบุรี" เข้าด้วยกัน) จากนั้นก็ปรับปรุงใหม่เป็น พ.ร.บ. ฉบับปี 2528 ที่ใช้มาจนถึงปัจจุบัน โครงสร้างเลยไม่เหมือนจังหวัดอื่นตั้งแต่ต้น

กรุงเทพฯ ไม่มี "อำเภอ" เลยแม้แต่แห่งเดียว แต่ใช้คำว่า เขต แทน และใช้คำว่า แขวง แทนตำบล ปัจจุบันมีทั้งหมด 50 เขต 180 แขวง ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 1,568 ตารางกิโลเมตร ตัวอย่างที่คุ้นหูก็เช่น เขตจตุจักร เขตบางรัก เขตลาดกระบัง ซึ่งแต่ละเขตก็ทำหน้าที่คล้ายอำเภอในจังหวัดทั่วไป ทั้งงานทะเบียนราษฎร งานปกครอง และบริการประชาชนในพื้นที่

เอาจริง ๆ นะ หลายคนรู้แค่ว่า "ชื่อเรียกต่าง" แต่ไม่รู้ว่ามันต่างตั้งแต่ระดับโครงสร้างเลย คือไม่ได้แค่เปลี่ยนคำเฉย ๆ แต่มันคือระบบบริหารที่ออกแบบใหม่ให้เหมาะกับเมืองใหญ่ที่มีประชากรตามทะเบียนราษฎรราว 5.4-5.5 ล้านคน (ข้อมูลจากสำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง ปี 2567) และยังมีประชากรแฝงอีกไม่ต่ำกว่า 2-3 ล้านคนในชีวิตจริง

จุดที่ต่างชัดที่สุดคือ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครมาจากการ เลือกตั้งโดยตรง ของประชาชน ไม่ใช่การแต่งตั้งจากกระทรวงมหาดไทยเหมือนผู้ว่าฯ จังหวัดอื่น ๆ ผมว่าตรงนี้แหละคือหัวใจของความเป็น "รูปแบบพิเศษ" จริง ๆ เพราะมันหมายความว่าคนกรุงเทพฯ มีสิทธิ์เลือกผู้บริหารเมืองของตัวเอง เหมือนที่คุณชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ชนะการเลือกตั้งเมื่อปี 2565 ด้วยคะแนนกว่า 1.38 ล้านเสียง

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือคิดว่ากรุงเทพฯ เป็น "จังหวัดเหมือนที่อื่น" แค่ใหญ่กว่า แต่ความจริงมันถูกยกระดับให้เป็นหน่วยปกครองพิเศษที่รวมหน้าที่ของทั้งจังหวัดและเทศบาลไว้ในระบบเดียว ทำให้ตัดขั้นตอนหลายอย่างออกไปได้ และไม่มีนายอำเภอ ไม่มีกำนัน ไม่มีผู้ใหญ่บ้าน เพราะใช้ระบบผู้อำนวยการเขตและหัวหน้าฝ่ายแทน

ถ้ามองในมุมผม ผมว่าระบบนี้คือหนึ่งในเหตุผลที่กรุงเทพฯ ยังเดินต่อได้ในความวุ่นวายขนาดนี้ เพราะถ้าใช้ระบบอำเภอแบบจังหวัดทั่วไป การจัดการเรื่องจราจร ผังเมือง หรือแม้แต่ระบบระบายน้ำ น่าจะช้ากว่านี้อีกหลายเท่า แต่อีกมุมหนึ่งก็ต้องยอมรับว่าระบบนี้ก็มีจุดอ่อน เพราะ กทม. ต้องรับผิดชอบทุกอย่างเองเกือบหมด ตั้งแต่ขยะ น้ำท่วม ไปจนถึงไฟส่องสว่าง งบก็ต้องจัดสรรกันเอง

น่าสังเกตว่า พัทยา ก็เป็นอีกหน่วยปกครองรูปแบบพิเศษในไทย (เมืองพัทยา) แต่ยังอยู่ภายใต้จังหวัดชลบุรี ไม่ได้ยกระดับเท่ากรุงเทพฯ ส่วนเชียงใหม่ ภูเก็ต หรือขอนแก่น เคยมีกระแสเสนอให้เป็น "จังหวัดจัดการตนเอง" หลายรอบ แต่จนถึงตอนนี้ยังไม่ผ่านเป็นกฎหมาย

จริง ๆ แล้วกรุงเทพฯ ก็ไม่ได้ "ไม่มีหน่วยย่อย" อย่างที่หลายคนคิด เพียงแค่เปลี่ยนชื่อและรูปแบบให้เหมาะกับความเป็นเมืองหลวงเท่านั้นเอง แล้วถ้าวันหนึ่งเชียงใหม่หรือภูเก็ตโตจนระดับเดียวกับกรุงเทพฯ จริง ๆ ระบบแบบนี้จะถูกเอาไปใช้บ้างไหม หรือคนในพื้นที่จะอยากเลือกผู้ว่าฯ ของตัวเองแบบคนกรุงเทพฯ หรือเปล่า?