รู้ไหม? ทำไมจังหวัดภูเก็ต ถึงไม่มีสะพานรถไฟ

หลายคนเคยสงสัยเหมือนกันว่า ทั้งที่ ภูเก็ต เป็นเมืองท่องเที่ยวระดับโลก มีนักท่องเที่ยวต่างชาติเดินทางเข้ามามากกว่า 14 ล้านคนต่อปีในช่วงก่อนโควิด และสร้างรายได้เข้าประเทศปีละหลายแสนล้านบาท แต่กลับไม่มีรถไฟวิ่งถึงเลยแม้แต่สายเดียว ฟังดูเหมือนแปลก เพราะจังหวัดเล็ก ๆ ที่ไม่ได้เป็นเมืองท่องเที่ยวหลักหลายแห่งยังมีรถไฟผ่านด้วยซ้ำ

เอาจริง ๆ นะ คำตอบไม่ได้ซับซ้อนอย่างที่คิด แต่หลายคนมองข้ามรายละเอียดสำคัญไป และเมื่อเจาะลึกลงไปจะเห็นว่ามันเป็นเรื่องของทั้งภูมิศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ และการเมืองในการจัดสรรงบประมาณรวมกัน

ภูมิประเทศ — อุปสรรคแรกที่ข้ามยากที่สุด

จุดแรกเลยคือภูเก็ตเป็น "เกาะ" ที่แยกจากแผ่นดินใหญ่ การจะลากรางรถไฟเข้าไปต้องข้ามช่องแคบปากพระที่เชื่อมกับจังหวัดพังงา ปัจจุบันเกาะนี้ถูกเชื่อมกับฝั่งแผ่นดินด้วยสะพานสองแห่ง คือ สะพานสารสิน ที่เปิดใช้มาตั้งแต่ปี 2510 (ต่อมามีการสร้างสะพานสารสินใหม่เปิดใช้ปี 2554 แทนสะพานเดิม) และ สะพานเทพกระษัตรี ที่เปิดใช้ปี 2535 ทั้งสองสะพานรองรับเฉพาะรถยนต์

ถ้าจะสร้างสะพานให้รองรับรถไฟได้ โครงสร้างต้องแข็งแรงกว่าสะพานรถยนต์หลายเท่า เพราะรถไฟขบวนเดียวหนักได้ถึงหลายร้อยตัน ต้นทุนการก่อสร้างเลยพุ่งขึ้นแบบคนละระดับกับสะพานรถยนต์ทั่วไป

ที่หลายคนเข้าใจผิดเรื่องสะพานรถไฟ

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือคิดว่าแค่สร้างสะพานเพิ่มก็จบ แต่จริง ๆ แล้ว "สะพานรถไฟ" ไม่เหมือนสะพานรถยนต์ เพราะนอกจากต้องรองรับน้ำหนักมหาศาลของขบวนรถแล้ว ยังต้องออกแบบให้รางอยู่ในแนวที่ความลาดชันต่ำมาก ไม่เหมือนถนนที่ขึ้นลงเนินได้ง่าย

และถ้าจะให้เรือสินค้าผ่านได้ด้วย สะพานต้องสูงหรือออกแบบเป็นสะพานยกได้ ซึ่งในช่องแคบปากพระมีการเดินเรือสำคัญต่อการประมงและการท่องเที่ยวของพังงาและภูเก็ตตลอดทั้งปี พูดง่าย ๆ คือสร้างยากกว่า แพงกว่า และกระทบคนในพื้นที่มากกว่าที่คิด

ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจที่ยังไม่เข้าเป้า

อีกเรื่องที่เลี่ยงไม่ได้คือความคุ้มค่า ภูเก็ตมี ท่าอากาศยานนานาชาติภูเก็ต ที่ออกแบบให้รองรับผู้โดยสารได้ประมาณ 18 ล้านคนต่อปี และในปีท่องเที่ยวที่พีคสุดเคยรองรับจริงเกินขีดความสามารถด้วยซ้ำ ระบบถนนบนเกาะก็เชื่อมไปถึงจังหวัดข้างเคียงอย่างพังงา กระบี่ สุราษฎร์ธานี ได้โดยตรง

ภาครัฐจึงมองว่าการลงทุนรถไฟเข้าเกาะซึ่งต้องใช้เงินลงทุนระดับ หลายแสนล้านบาท อาจยังไม่จำเป็นเร่งด่วนเมื่อเทียบกับทางเลือกที่มีอยู่แล้ว ผมว่าเรื่องนี้ต้องพูดตรง ๆ ว่าในสายตานักวางแผนเศรษฐกิจ โครงการภูมิภาคอื่น เช่น รถไฟความเร็วสูงกรุงเทพฯ–หนองคาย ยังให้ผลตอบแทนการลงทุน (IRR) ที่น่าสนใจกว่าในระยะใกล้

พื้นที่บนเกาะก็ไม่ใช่ที่ราบ

ผมว่าอีกจุดที่หลายคนไม่ค่อยคิดคือ ลักษณะพื้นที่ของภูเก็ตเองก็ไม่ได้เรียบง่าย เกาะนี้มีทั้งภูเขา เนินสูง ชายหาด และพื้นที่คดเคี้ยว ถ้าจะวางรางรถไฟให้วิ่งได้จริงรอบเกาะ ต้องเจาะอุโมงค์หรือทำทางยกระดับจำนวนมาก ซึ่งยิ่งเพิ่มต้นทุนเข้าไปอีกแบบเลี่ยงไม่ได้

ยังไม่นับเรื่องราคาที่ดินในภูเก็ตที่สูงติดอันดับประเทศ บางทำเลในเขตกะทู้ เชิงทะเล หรือป่าตอง ราคาตารางวาเดินทะลุ 200,000–500,000 บาทไปแล้ว การเวนคืนที่ดินทำรางรถไฟจึงไม่ใช่เรื่องง่ายเลย

โครงการในแผนที่ยังไม่เกิดจริง

ช่วงหลังเริ่มมีการพูดถึงโครงการรถไฟฝั่งอันดามัน โดย การรถไฟแห่งประเทศไทย เคยศึกษาแนวเส้นทางเชื่อมจากสุราษฎร์ธานีผ่านพังงาไปถึงภูเก็ต แต่ยังอยู่ในระดับแผนระยะยาว ไม่มีกรอบเวลาก่อสร้างชัดเจน

ขนานกันไปยังมีโครงการ รถไฟฟ้ารางเบา (Light Rail Transit) ภายในเกาะภูเก็ต สายท่าอากาศยาน–ห้าแยกฉลอง ระยะทางประมาณ 42 กิโลเมตร ที่ศึกษามาต่อเนื่องกว่าสิบปี ผ่านมือทั้ง รฟม. และท้องถิ่น แต่เปลี่ยนแนวคิดไปมาระหว่างรถไฟฟ้า รถราง และระบบ BRT งบประมาณที่ประเมินไว้เคยสูงถึงราว 30,000 ล้านบาท และยังไม่ได้เริ่มก่อสร้างจริงจนถึงตอนนี้

มุมที่คนภูเก็ตเองก็ยังถกเถียงกัน

เอาจริง ๆ ถ้ามองในมุมธุรกิจล้วน ๆ ภูเก็ตไม่ได้ "ขาด" รถไฟถึงขั้นจำเป็น เพราะเครื่องบินกับถนนยังตอบโจทย์ได้ดีอยู่ แต่ถ้ามองในเรื่องความยั่งยืนระยะยาว การลดรถติด ลดมลพิษจากรถทัวร์ และกระจายคนออกจากย่านท่องเที่ยวแออัด ระบบรางก็อาจเป็นสิ่งที่ภูเก็ตต้องมีในที่สุด

คนภูเก็ตเองก็ยังเห็นต่างกัน บางส่วนเห็นว่ารถไฟจะทำลายเสน่ห์ของเกาะ บางส่วนเห็นว่าเป็นโอกาสให้เศรษฐกิจเติบโตอย่างมีโครงสร้าง ทั้งสองมุมมีเหตุผลรองรับและไม่มีใครผิดถูกร้อยเปอร์เซ็นต์

คำถามคือ ถ้าวันหนึ่งงบประมาณเพียงพอ เทคโนโลยีช่วยลดต้นทุน และคนในพื้นที่พร้อมยอมรับการเปลี่ยนแปลงได้แล้ว คุณคิดว่าภูเก็ตควรมีรถไฟไหม หรือปล่อยให้เป็นเกาะที่พึ่งเครื่องบินกับถนนต่อไปจะรักษาเอกลักษณ์ได้ดีกว่า?