นางสังขารคือใครในล้านนา

ในความหมายของชาวล้านนามีการให้บทบาทของการเปลี่ยนกาลเวลาในรอบปี ผ่านเรื่องเล่า ตัวละครและวิธีปฏิบัติ โดยเฉพาะในวันสิ้นปี(มหาสงกรานต์) กล่าวคือ

ด้านโหราศาสตร์ได้ให้ภาพเทพแห่งสงกรานต์เป็นสุริยเทพ(พระอาทิตย์)เรียกว่า “ขุนสังขานต์”(สังกรานต์)เสด็จมาบนยานพาหนะ มีเครื่องประดับ ระยิบยับด้วยรัตนชาติอลังการงามสง่า มีนางเทวดาทั้งเจ็ดเวียนมารับขุนสังขานต์ไปในแต่ละปี หลายแห่งมีการตั้งหม้อดอกไหดอก เครื่องสักการะเพื่อต้อนรับและส่งเสด็จ โดยหวังไว้ในความเป็น “สิริสะหรี” ต้อนรับปีใหม่แก้วที่จะมาถึง

ในส่วนของศาสนาวัดวาศาสนสถานในเช้าตรู่ของวันนั้น มีการตีกลอง ลั่นฆ้อง ตีระฆังดังก้อง เพื่ออำนวยอวยชัย ขณะเดียวกันในเชิงสัญลักษณ์ก็เป็นการเตือนสติตระหนักรู้ว่าสังขารธรรมตามกฎอนิจกรรมร่วงโรยผ่านไปอีกปีแล้ว สาธุชนไม่ควรตั้งอยู่ในความประมาท จึงใช้ภาษาเขียนว่า “สังขารล่อง” ภาพในมโนจึงมักให้เป็นภาพของคนมีอายุ

จากภาพของคนมีอายุแล้วดูไม่น่าพิสมัย ยิ่งเพิ่มความหมายในการนำไปซึ่งสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา จึงเกิดเรื่องเล่าเชิงมุขปาฐะว่าคนที่ถูกกล่าวถึงเป็นคนที่จะมาเอาขยะมูลฝอยแห่งปีไปทิ้ง มีชื่อเรียกว่า “ปู่สังขาน” บางแห่งมี “ย่าสังขาน”ตามมาด้วย เพื่อมารับเอาขยะมูลฝอยสิ่งอันได้แก่อัปมงคลไปทิ้งพร้อมกับปีเก่า ภาพของสิ่งดังกล่าวจึงมักเป็นคนมีอายุแทนความชรา ชุมชนใดใกล้ถนนก็หาบกระบุงขยะผ่านมาทางถนน บ่อนบ้านใดใกล้คลองชลก็มาโดยอาศัยเรือหรือแพ เมื่อรับสิ่งไม่พึงปรารถนาไปแล้วก็ควรให้ด่วนรีบไปโดยเร็วพลัน จึงเกิดการขับไล่ด้วยเสียงปืน เสียงประทัด เคาะกะโหลกโขกกะลา คราอรุณรุ่งของวันมหาสงกรานต์

ข้อมูล : อาจารย์สนั่น ธรรมธิ