ตำนาน "เท็งงุ" : จากหมาสวรรค์กลืนกินดวงจันทร์ สู่เจ้าภูเขาผู้หยิ่งยโสแห่งญี่ปุ่น

        หากพูดถึงอมนุษย์ที่มีจมูกยื่นยาว สวมชุดนักบวชภูเขา และถือพัดขนนกโบกสะบัดเรียกพายุ ชื่อของ "เท็งงุ" (Tengu) ย่อมปรากฏขึ้นเป็นอันดับแรกในคติชนวิทยาของญี่ปุ่น แต่รู้หรือไม่ว่าเบื้องหลังรูปลักษณ์ที่ดูเหมือนนกผสมมนุษย์นี้ มีต้นกำเนิดที่น่าเหลือเชื่อซึ่งเดินทางมาจากแผ่นดินจีน ในฐานะ "ลางร้ายจากฟากฟ้า" ก่อนจะถูกขัดเกลาด้วยความเชื่อท้องถิ่นจนกลายเป็นตัวตนที่เปี่ยมด้วยเอกลักษณ์อย่างในปัจจุบัน

จาก "เทียนโกว" (หมาสวรรค์) สู่จิตวิญญาณแห่งขุนเขา

        ต้นกำเนิดของเท็งงุไม่ได้เริ่มที่ญี่ปุ่น แต่มาจากคำว่า "เทียนโกว" (天狗) ในภาษาจีนที่แปลว่า "หมาแห่งสวรรค์" ซึ่งในอดีตไม่ใช่สัตว์สี่ขาที่น่ารัก แต่เป็นชื่อเรียกปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ เช่น ดาวหาง อุกกาบาต หรือดาวตกที่มีเสียงดังสนั่นราวกับสุนัขเห่าหอนข้ามท้องฟ้า ชาวจีนโบราณเชื่อว่านี่คือลางบอกเหตุของสงคราม ความอดอยาก และภัยพิบัติ นอกจากนี้ในบางตำนานยังเชื่อว่าเทียนโกวคือผู้ที่คอยกัดกินดวงอาทิตย์และดวงจันทร์จนเกิดสุริยุปราคาและจันทรุปราคาอีกด้วย

        เมื่อความเชื่อนี้ข้ามน้ำข้ามทะเลมายังญี่ปุ่น มันได้ผสมผสานกับความเชื่อดั้งเดิมเรื่องวิญญาณศักดิ์สิทธิ์ (Kami) ที่สถิตอยู่ตามป่าเขา จนรูปลักษณ์ "หมาสวรรค์" เลือนหายไป และถูกแทนที่ด้วยภาพลักษณ์ของภูตที่มีปีกและอาศัยอยู่ในป่าลึกแทน

ลำดับชั้นและความเป็นสองด้านของเท็งงุ
        ในวัฒนธรรมญี่ปุ่น เท็งงุไม่ได้มีเพียงรูปแบบเดียว แต่มีการแบ่งลำดับชั้นตามรูปลักษณ์และพลังอำนาจ ดังนี้:

        ไดเท็งงุ (Daitengu): หรือเท็งงุใหญ่ มีลักษณะหน้าแดง จมูกยาวคล้ายมนุษย์ สวมชุดนักบวชภูเขา (Yamabushi) เป็นระดับเจ้าป่าเจ้าเขา มีปัญญาแก่กล้า และเป็นสัญลักษณ์ของความหยิ่งยโส

        คาราสุเท็งงุ (Karasu-tengu): หรือเท็งงุกา มีปากแหลมเหมือนนก มีขนสีดำ ทำหน้าที่เป็นผู้รับใช้หรือนักรบ มีความเชี่ยวชาญด้านศิลปะการต่อสู้เป็นเลิศ

เครื่องมือและสัญลักษณ์แห่งพลัง
        เท็งงุมักถูกจดจำในฐานะ "อาจารย์" ของเหล่านักรบและวีรบุรุษ (เช่น มินาโมโตะ โนะ โยชิสึเนะ) โดยมีอุปกรณ์คู่กายที่สำคัญคือ "พัดขนนก" (Uchiha) ที่สามารถบันดาลพายุหมุนหรือลมแรงบนภูเขาได้ นอกจากนี้ยังมีสำนวนญี่ปุ่นที่ว่า "กลายเป็นเท็งงุ" ซึ่งใช้เปรียบเปรยถึงคนที่ทะนงตัวหรืออวดดี เนื่องจากเชื่อกันว่านักบวชที่เคร่งครัดแต่หยิ่งยโส เมื่อตายไปจะกลับชาติมาเกิดเป็นเท็งงุนั่นเอง

        เท็งงุคือตัวอย่างที่ชัดเจนของการปรับตัวทางวัฒนธรรม สิ่งที่เริ่มต้นจากการเป็น "หมาสวรรค์" หรือปรากฏการณ์ดาวตกในจีน ได้ถูกคนญี่ปุ่นตีความใหม่ให้เข้ากับบริบทของประเทศที่มีภูเขาเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ จากลางร้ายบนท้องฟ้าจึงกลายเป็นผู้พิทักษ์ (หรือผู้ก่อกวน) แห่งขุนเขา สะท้อนให้เห็นว่าความเชื่อมักจะเปลี่ยนแปลงรูปโฉมไปตามสภาพสังคมและจิตวิญญาณของผู้คนในท้องถิ่นนั้นๆ เสมอ