"หมึกบินญี่ปุ่น" เจ้าแห่งการสปีดและร่อนกลางอากาศ แห่งท้องทะเลญี่ปุ่น

        หมึกบินญี่ปุ่น (Japanese Flying Squid) หรือ “ซุรุเมะอิกะ” (Surume-ika) ไม่ได้เป็นแค่ของอร่อยในจาน แต่เป็นเหมือน “นักวิ่งมาราธอนแห่งทะเล” ที่ใช้ชีวิตแบบเร่งสปีดตั้งแต่เกิดจนจบวงจร—โตไว อพยพไกล ขยายพันธุ์ แล้วก็จากไปภายในราวหนึ่งปีเดียว ความน่าทึ่งของมันเลยอยู่ตรงความสุดโต่งนี่แหละ: สิ่งมีชีวิตที่มีเวลาน้อย แต่ต้องทำทุกอย่างให้ทันฤดูกาลของมหาสมุทร

        ถ้ามองในเชิงชีววิทยา Todarodes pacificus เป็นหมึกในวงศ์ Ommastrephidae ที่ขึ้นชื่อเรื่องการว่ายน้ำเร็วและการเคลื่อนที่ด้วย “ไอพ่น” ตัวมันมีลำตัวทรงกระบอก (mantle) ครีบคู่ด้านท้าย และมีอวัยวะสำคัญที่เหมือนเครื่องยนต์เจ็ตขนาดจิ๋วคือ “ไซฟอน” ที่สูบน้ำเข้า–พ่นน้ำออกเพื่อสร้างแรงขับ เคล็ดลับนี้ทำให้มันพุ่งตัวได้ฉับไวในน้ำ และเป็นต้นทางของเรื่องเล่า “หมึกบิน” ที่ทำให้คนหลงใหล

        คำว่า “บิน” ของหมึกชนิดนี้ ไม่ได้หมายถึงกระพือปีกเหมือนนก แต่มักหมายถึงการพุ่งทะยานพ้นผิวน้ำแล้ว “ร่อน” ต่อไปช่วงสั้นๆ มีรายงานการสังเกตหมึกในกลุ่มนี้ที่สามารถลอยเหนือผิวน้ำได้เป็นระยะไกลระดับหลายสิบเมตร (ราว 30 เมตร) เพื่อหนีผู้ล่าหรือช่วยประหยัดพลังงานระหว่างการเดินทางไกล และบางรายงานพูดถึงความเร็วในอากาศระดับประมาณ 11 เมตรต่อวินาทีด้วยซ้ำ อย่างไรก็ตาม ในรายละเอียดเชิงวิชาการก็มีการถกกันว่า “หมึกบินญี่ปุ่นชนิดนี้โดยเฉพาะ” ทำการร่อนสร้างแรงยกได้มากน้อยแค่ไหนเมื่อเทียบกับหมึกบินบางสกุลที่มีโครงสร้างแขน/พังผืดเอื้อต่อการร่อนมากกว่า—แต่ที่แน่ๆ คือภาพการพุ่งทะลุผิวน้ำแล้วพุ่งยาวในอากาศนั้นเกิดขึ้นจริงในธรรมชาติและเป็นแรงบันดาลใจของชื่อเล่นนี้

        ชีวิตของมันยังผูกกับ “อุณหภูมิ น้ำ กระแสน้ำ และเวลา” แบบเป๊ะๆ หมึกบินญี่ปุ่นมักอาศัยชั้นน้ำตอนบน และพบได้ในช่วงอุณหภูมิประมาณ 5–27°C ว่ายอยู่ใกล้ผิวน้ำราวหลักร้อยเมตร แต่ก็ลงลึกได้มากกว่านั้น เมื่อถึงฤดูกาล มันอพยพขึ้นเหนือเพื่อหาอาหาร แล้วค่อยเคลื่อนกลับลงใต้เพื่อเข้าสู่พื้นที่ผสมพันธุ์และวางไข่ เป็นการเดินทางที่เหมือนตั้งนาฬิกาชีวิตตามมหาสมุทร—และเมื่อสืบพันธุ์เสร็จ วงจรชีวิตก็จบลงอย่างรวดเร็ว

        ในมุมของผู้คน หมึกชนิดนี้คือหนึ่งในวัตถุดิบหลักที่ทำให้ “รสชาติญี่ปุ่น” มีมิติ ตั้งแต่หมึกแห้งซูรุเมะ/อาตาริเมะ ไปจนถึงอิกะโนะชิโอะคาระ และยังถูกใช้ในซูชิ–ซาชิมิอย่างแพร่หลาย เพราะเนื้อมีเอกลักษณ์ทั้งความหวานและความหนึบ การประมงหมึกเองก็พัฒนาเป็นระบบใหญ่ในแถบแปซิฟิกตะวันตกเฉียงเหนือ หลายประเทศมีการทำประมงเป้าหมาย โดยวิธีที่พบได้บ่อยคือ “จิ๊กกิ้ง” (ตกด้วยเบ็ดหลายเขี้ยว) นั่นเอง

        แต่ความสำเร็จของมันในธรรมชาติกลับมาพร้อมความเปราะบาง เพราะเมื่อสภาพภูมิอากาศและทะเลเปลี่ยน “จุดที่เหมาะจะวางไข่” และ “เส้นทางที่ลูกหมึกลอยไปกับกระแสน้ำ” ก็เปลี่ยนตาม งานวิจัยหลายชิ้นชี้ว่าปัจจัยอย่างอุณหภูมิผิวน้ำทะเล (รวมถึงความเค็ม) มีบทบาทสูงต่อความเหมาะสมของถิ่นอาศัยและการกระจายตัวของหมึกบินญี่ปุ่น และมีสัญญาณว่าพื้นที่เหมาะสมอาจหดตัวหรือเคลื่อนตำแหน่งภายใต้ภาวะโลกร้อน ซึ่งอธิบายได้ว่าทำไมประชากร/ผลผลิตถึง “ผันผวน” มากในบางปี

        ดังนั้น “หมึกบินญี่ปุ่น” จึงไม่ใช่แค่เรื่องน่ารักของสัตว์ที่เหมือนจะบินได้ แต่เป็นตัวชี้วัดจังหวะของทะเล—ว่ากระแสน้ำ อุณหภูมิ และฤดูกาลยังทำงานเข้าที่เข้าทางแค่ไหน และในวันที่ทะเลเปลี่ยนเร็วขึ้น เราอาจต้องรู้จักมันให้ลึกกว่าเดิม ทั้งเพื่อความยั่งยืนของทรัพยากร และเพื่อให้เมนูหมึกที่เราคุ้นเคยยังคงอยู่บนโต๊ะไปอีกนานๆนั่นเองเด้อครับเด้อ