พระเจ้าตากกับยุทธศาสตร์ “ยึดเรือ”

เบื้องหลังการกู้เอกราชในเวลาไม่ถึงปี

เมื่อกล่าวถึงสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ภาพจำของคนไทยมักเป็นวีรบุรุษผู้กู้ชาติจากพม่าในช่วงหลังกรุงศรีอยุธยาแตก แต่เบื้องหลังชัยชนะอันรวดเร็วนั้น มีปัจจัยสำคัญที่ไม่ค่อยถูกพูดถึงอย่างจริงจัง นั่นคือการสร้างกองกำลังทางน้ำจาก “เรือที่ไม่ได้เป็นของรัฐ” แต่ถูกนำมาใช้เพื่อการสงคราม

หลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าในปี พ.ศ. 2310 พระยาตากในขณะนั้นเป็นเพียงขุนนางที่รวบรวมไพร่พลฝ่าวงล้อมออกมาทางตะวันออก สภาพที่เผชิญคือการไร้รัฐอย่างแท้จริง ไม่มีคลังหลวง ไม่มีเงิน ไม่มีเสบียง และที่สำคัญคือไม่มีเรือรบ ทั้งที่การเคลื่อนกำลังในลุ่มแม่น้ำและชายฝั่งต้องพึ่งพาเส้นทางน้ำเป็นหลัก

การจะยกทัพกลับไปตีพม่าจึงไม่ใช่เรื่องของความกล้าเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของทรัพยากร และทรัพยากรที่ขาดมากที่สุดในเวลานั้นก็คือ “เรือ”

ในช่วงที่ตั้งหลักอยู่บริเวณจันทบุรีและตราด พระยาตากพบว่าพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออกเป็นเส้นทางค้าขายสำคัญของเรือสำเภาพ่อค้าจีนและกลุ่มพ่อค้าทะเล เรือเหล่านี้มีขนาดใหญ่ แข็งแรง บรรทุกสินค้าและเสบียงได้มาก และมีลูกเรือพร้อมใช้งาน

จากหลักฐานพงศาวดารและงานวิจัยหลายฉบับ ระบุว่าพระยาตากได้เข้ายึดเรือและทรัพยากรจากกลุ่มพ่อค้าเหล่านี้ บางกรณีเกิดจากการสู้รบ บางกรณีเป็นการบังคับนำมาใช้เพื่อการทหาร แม้จะขัดกับมุมมองทางกฎหมายในปัจจุบัน แต่ในบริบทของสงคราม นี่คือการดึงทรัพยากรที่มีอยู่ในพื้นที่มาใช้โดยเร็วที่สุด

เรือที่ยึดมาไม่ได้ถูกใช้ในสภาพเดิม แต่ถูกดัดแปลง เสริมโครง ติดตั้งอาวุธ และจัดพื้นที่สำหรับทหาร จนสามารถใช้งานเป็นเรือรบได้อย่างมีประสิทธิภาพ ภายในเวลาไม่นาน พระยาตากสามารถรวบรวมกองเรือได้มากกว่าหนึ่งร้อยลำ ซึ่งถือเป็นกำลังทางน้ำขนาดใหญ่เมื่อเทียบกับสภาพทรัพยากรที่มีอยู่ในขณะนั้น

กองทัพพม่าที่ตั้งอยู่ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาอาศัยเส้นทางน้ำเป็นหลัก ทั้งในการลำเลียงเสบียงและการเคลื่อนกำลัง เมื่อพระยาตากมีกองเรือเป็นของตนเอง เขาสามารถตัดเส้นทางส่งกำลังของศัตรู ลำเลียงทหารได้รวดเร็ว และเปิดฉากโจมตีได้พร้อมกันทั้งทางบกและทางน้ำ

ยุทธศาสตร์นี้ทำให้การทวงคืนพื้นที่สำคัญเป็นไปอย่างรวดเร็ว จนสามารถขับไล่กองทัพพม่าออกจากลุ่มเจ้าพระยาได้ภายในเวลาไม่ถึงหนึ่งปี สิ่งที่ดูเหมือนเป็นปาฏิหาริย์ในสายตาหลายคน แท้จริงแล้วเกิดจากการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์ที่เด็ดขาด

แน่นอนว่า การยึดเรือพ่อค้าอาจถูกมองได้สองด้าน ในมุมหนึ่งคือการกระทำที่รุนแรงและละเมิดสิทธิ์เอกชน แต่อีกมุมหนึ่ง นี่คือการตัดสินใจภายใต้ภาวะคับขันของชาติ หากไม่มีเรือเหล่านั้น การกู้เอกราชอาจไม่เกิดขึ้นเร็วเช่นนี้

การกู้ชาติของพระยาตากจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของความกล้า แต่เป็นเรื่องของการใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด และ “เรือที่ถูกยึด” เหล่านั้นเอง ที่กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของประวัติศาสตร์ไทย.