นี่คือแผนที่ดินแดนศักดิ์สิทธิ์ที่เก่าแก่ที่สุด Madaba Map หรือ Madaba Mosaic Map นั่นเอง

เคยคิดไหมว่า ก่อนจะมี Google Maps ก่อนจะมีดาวเทียม มนุษย์เขา “วาดโลก” ของตัวเองยังไง หนึ่งในคำตอบที่สวยงามและขลังที่สุดก็คือ Madaba Map หรือชื่อเต็ม ๆ ว่า Madaba Mosaic Map แผนที่ดินแดนศักดิ์สิทธิ์ที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่เรารู้จักกัน มันไม่ได้อยู่บนกระดาษ ไม่ได้อยู่ในหนังสือ แต่ถูกฝังไว้บนพื้นกระเบื้องโมเสคของโบสถ์ Saint George ในเมือง Madaba ประเทศจอร์แดน ตั้งแต่ต้นยุคไบแซนไทน์

แผนที่นี้ย้อนเวลากลับไปได้ถึงศตวรรษที่ 6 หรือราว ๆ พันห้าร้อยปีก่อน และถือเป็นแผนที่โบราณของตะวันออกกลางที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังพอเหลือให้เห็น โดยเนื้อหาหลักของมันคือ “ดินแดนศักดิ์สิทธิ์” โดยเฉพาะเมืองเยรูซาเล็ม ซึ่งถูกวาดไว้อย่างละเอียดกว่าที่อื่น เหมือนเป็นหัวใจของแผนที่ทั้งผืน ลองนึกภาพคนในสมัยนั้นเดินเข้าโบสถ์ ก้มมองพื้น แล้วเห็นเมือง ศาสนสถาน ถนน และสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ อยู่แทบเท้า มันไม่ใช่แค่ศิลปะ แต่เป็นทั้งความรู้ ความเชื่อ และศรัทธาที่รวมกันอยู่ในภาพเดียว

ที่น่าเศร้าหน่อยคือ แผนที่ชิ้นสำคัญขนาดนี้กลับถูกค้นพบโดยบังเอิญในปี 1884 ตอนที่มีการก่อสร้างโบสถ์กรีกออร์โธด็อกซ์แห่งใหม่ทับลงไปบนพื้นที่เดิม แต่ตอนนั้นยังไม่มีการดูแลหรืออนุรักษ์อย่างจริงจัง ปล่อยให้กาลเวลา ความชื้น และเหตุไฟไหม้ค่อย ๆ ทำลายแผนที่ไปเรื่อย ๆ ผ่านไปแค่สิบปี ส่วนใหญ่ของโมเสคก็เสียหายหนักจนแทบไม่เหลือเค้าเดิมแล้ว

ฟังดูแล้วเหมือนเรื่องจะจบไม่สวยใช่ไหม แต่โชคดีที่มันยังไม่ถึงขั้นนั้น เพราะในเดือนธันวาคม ปี 1964 มูลนิธิ Volkswagen Foundation ได้มอบเงินสนับสนุนจำนวน 90,000 DM หรือเงินมาร์คเยอรมัน ให้กับกองทุนเพื่อการสำรวจปาเลสไตน์ เพื่อใช้ในการอนุรักษ์ Madaba Map เอาไว้ เงินก้อนนี้กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้แผนที่โบราณชิ้นนี้ไม่หายไปจากโลก

แล้วก็มีสองชื่อที่ควรถูกจดจำไว้ คือ Heinz Cüppers และ Herbert Donner นักโบราณคดีสองคนที่เข้ามารับหน้าที่บูรณะรักษาโมเสคที่ยังหลงเหลืออยู่ ในปี 1965 พวกเขาสามารถฟื้นฟูบางส่วนของแผนที่ได้สำเร็จ แม้มันจะไม่กลับมาสมบูรณ์เหมือนเดิมทั้งหมด แต่ก็เพียงพอให้เราได้เห็นภาพว่า คนในศตวรรษที่ 6 มองโลกและดินแดนศักดิ์สิทธิ์ของพวกเขายังไง

สิ่งที่ทำให้ Madaba Map น่าทึ่งไม่ใช่แค่ความเก่า แต่คือแนวคิดที่ซ่อนอยู่ข้างใน มันไม่ใช่แผนที่เพื่อการเดินทางแบบยุคใหม่ แต่เป็นแผนที่เชิงศาสนา เป็นการวางโลกทั้งใบไว้ภายใต้กรอบของความศรัทธา เมืองเยรูซาเล็มถูกวาดให้ยิ่งใหญ่และเด่นชัด ถนน โบสถ์ และสถานที่สำคัญต่าง ๆ ถูกเรียงร้อยเหมือนเป็นเรื่องเล่า มากกว่าจะเป็นข้อมูลเชิงภูมิศาสตร์ล้วน ๆ

ถ้ามองดี ๆ Madaba Map ก็เหมือนสะพานเชื่อมระหว่าง “แผนที่” กับ “ศิลปะ” ระหว่าง “วิทยาการ” กับ “ความเชื่อ” มันบอกเราว่า สำหรับคนในอดีต การรู้จักโลก ไม่ได้แยกออกจากศาสนาและจิตวิญญาณเลย โลกทั้งใบถูกมองผ่านสายตาของศรัทธา และศรัทธานั้นก็ถูกฝังไว้ลงบนพื้นหินอย่างถาวร

สุดท้ายแล้ว Madaba Map ไม่ได้เป็นแค่แผนที่เก่า ๆ บนพื้นโบสถ์ แต่มันคือหน้าต่างที่พาเราย้อนกลับไปดูว่า มนุษย์ในอดีต “จัดวางโลก” ของตัวเองยังไง ว่าอะไรสำคัญ อะไรศักดิ์สิทธิ์ และอะไรคือศูนย์กลางของทุกสิ่ง พอคิดแบบนี้ แผนที่ผืนเล็ก ๆ บนพื้นกระเบื้องโมเสคก็กลับยิ่งใหญ่ขึ้นมาทันที เหมือนมันกำลังเล่าเรื่องทั้งจักรวาลผ่านเศษหินสีเล็ก ๆ นับไม่ถ้วนเลยล่ะ

ขอบคุณภาพจาก : Matson Collection