มหากาพย์ทะเลไทย กัมพูชา และบทบาทลับของเวียดนาม

สถานการณ์ทะเลไทย–กัมพูชาที่กำลังปะทุอยู่ในตอนนี้ ไม่ได้ร้อนแรงน้อยกว่าสถานการณ์ชายแดนบนบกเลย หลายคนอาจคิดว่าประเด็นเกาะกูดเป็นเรื่องเล็ก แต่แท้จริงแล้วมันกำลังถูกใช้เป็น “เงื่อนไขทางการเมือง” เพื่อเปิดประตูไปสู่ประเด็นที่ใหญ่กว่าหลายเท่า นั่นคือการแข่งขันเพื่อควบคุมทรัพยากรพลังงานในอ่าวไทย และการแข่งขันนี้ไม่ได้มีแค่ไทยกับกัมพูชา แต่ยังมีเวียดนามเข้ามาเป็นตัวแปรสำคัญอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะทุกการขยับของเวียดนามในทะเล เป็นสัญญาณที่กัมพูชาใช้จับตามองและตอบโต้อย่างเงียบ ๆ ด้วย

ถ้ามองเฉพาะแผนที่ เกาะกูดดูเหมือนจะไม่ใช่ประเด็น เพราะตามกฎหมายระหว่างประเทศ ตามสนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม และเอกสารแนวเขตประวัติศาสตร์ทุกชิ้นต่างก็ระบุตรงกันว่าเกาะกูดเป็นของไทยอย่างไม่ต้องถกเถียง แต่ในทางการเมืองภายในกัมพูชา เกาะกูดถูกหยิบมาใช้เป็นสัญลักษณ์เพื่อกระตุ้นความรู้สึกชาตินิยมอยู่เสมอ แม้จะรู้ดีว่าอ้างสิทธิ์ไม่ได้ก็ตาม การพูดถึงเกาะกูดจึงไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อ “เอาเกาะ” แต่เพื่อ “สร้างบรรยากาศ” ให้สาธารณะรู้สึกว่ารัฐบาลกำลังต่อสู้เพื่อผลประโยชน์ของชาติ ทั้งที่เป้าหมายจริงซ่อนอยู่ลึกลงไปในพื้นที่ทะเลด้านล่าง

เมื่อมองลึกลงไป เราจะพบว่าพื้นที่ทับซ้อนทางทะเลไทย–กัมพูชาที่มีขนาดกว่า 26,000 ตารางกิโลเมตรนั้นเต็มไปด้วยทรัพยากรพลังงานขนาดมหาศาล ทั้งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติซึ่งยังไม่เคยถูกสำรวจเต็มรูปแบบ ขุมทรัพย์ตรงนี้นี่เองที่เป็นเดิมพันแท้จริงของทั้งสองประเทศ ไม่ใช่เกาะกูด การสร้างความคลุมเครือเกี่ยวกับดินแดนจึงกลายเป็นเกมหมากบังหน้าที่เอาไว้ให้ประชาชนหันไปสนใจเรื่องเล็ก ๆ แทนที่จะตั้งคำถามกับยุทธศาสตร์พลังงานระดับชาติที่ใหญ่กว่ามาก

และนี่คือจุดที่ “เวียดนาม” กลายเป็นตัวละครที่มีบทบาทสำคัญอย่างเงียบ ๆ โดยหลายคนอาจยังไม่ทันสังเกต นั่นคือเวียดนามกำลังเดินหน้าขยายอิทธิพลในทะเลอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะบริเวณเกาะฟูก๊วก ซึ่งตั้งอยู่ในตำแหน่งยุทธศาสตร์ใกล้เขตแดนทางทะเลของกัมพูชาอย่างยิ่ง การที่เวียดนามลงทุนครั้งใหญ่เพื่อเชื่อมเกาะฟูก๊วกเข้ากับแผ่นดินใหญ่ ผ่านทั้งโครงสร้างพื้นฐาน ถนน สนามบิน และโครงการท่องเที่ยวขนาดมหึมา ไม่ได้เป็นแค่เรื่องเศรษฐกิจ แต่มันคือ “การตอกหมุดอธิปไตย” อย่างเป็นรูปธรรมที่ทำให้กัมพูชาขยับอะไรได้ยากขึ้นกว่าเดิมมาก

ฟูก๊วกทำหน้าที่เหมือนกำแพงทางภูมิรัฐศาสตร์ที่ปิดเส้นทางทะเลของกัมพูชาไม่ให้ขยายตัวได้ตามที่หวัง และกัมพูชาก็รู้ดีว่าตนเองไม่สามารถกดดันเวียดนามได้เท่าที่ต้องการ เพราะศักยภาพกองทัพเรือและกองทัพอากาศของเวียดนามเหนือกว่ากัมพูชาหลายช่วงตัว ทำให้กัมพูชาต้องมองหาทางเลือกอื่นเพื่อขยายผลประโยชน์ของตัวเองในทะเล และทางเลือกนั้นก็คือการเบนความสนใจมาที่ไทย โดยพยายามสร้างภาพว่าประเด็นทะเลทั้งหมดเกิดจากความไม่ชัดเจนระหว่างไทย–กัมพูชา ไม่ใช่ไทย–เวียดนามหรือกัมพูชา–เวียดนาม

การขยับของเวียดนามจึงไม่ใช่เรื่องไกลตัวเลย ตรงกันข้ามมันกำลังเป็นแรงผลักให้กัมพูชาต้องใช้ “ประเด็นเกาะกูด” เป็นเครื่องมือ เพื่อให้สังคมกัมพูชารู้สึกว่ารัฐบาลยังมีพื้นที่ทะเลที่ต้อง “ต่อสู้” และยังมีโอกาสขยายเขตทางทะเลของตัวเอง แม้ว่าความเป็นจริงจะติดอยู่กับกำแพงฟูก๊วกของเวียดนามก็ตาม

หากดูจากมุมมองนักยุทธศาสตร์ เกาะกูดของไทยก็ถูกมองว่าทำหน้าที่คล้ายกับเกาะฟูก๊วกในบางแง่มุม นั่นคือการเป็นจุดที่ “บีบ” พื้นที่อ้างสิทธิ์ของกัมพูชาให้จำกัดอยู่ในขอบเขตที่ไม่สามารถก้าวล้ำไปสู่ทะเลลึกได้มากนัก เกาะกูดตั้งอยู่ในตำแหน่งที่ส่งผลโดยตรงต่อการลากเส้นเขตท้องทะเลตามหลัก equidistance และมีผลต่อการกำหนดเขตไหล่ทวีปอย่างมาก ถ้าตัดเกาะกูดออกจากการคำนวณเมื่อไร เส้นแบ่งเขตทางทะเลจะโยกไปเข้าทางกัมพูชาโดยตรง แต่เพราะกฎหมายชัดว่าเป็นของไทย กัมพูชาจึงไม่มีทางเล่นเกมทางกฎหมายได้ จึงเลือกเล่นเกมทางการเมืองแทน

ที่สำคัญกว่านั้นคือ เมื่อเวียดนามแสดงความแข็งแรงในการควบคุมทะเลฝั่งตนเอง กัมพูชาจึงจำเป็นต้องหาทางสร้างดุลอำนาจบางอย่างในภูมิภาค เพราะถ้าปล่อยให้เวียดนามจัดการเส้นเขตแดนได้ฝ่ายเดียว โดยไม่มีการเจรจากับไทย โอกาสที่กัมพูชาจะได้ส่วนแบ่งทรัพยากรในทะเลก็แทบจะไม่มีเลย การยกระดับประเด็นเกาะกูดจึงกลายเป็นวิธีการสร้างภาพว่า “กัมพูชาไม่ยอมเสียเปรียบเพื่อนบ้าน” ทั้งที่ในความเป็นจริง กัมพูชารู้อยู่แก่ใจว่าตนเองทำอะไรได้จำกัดมากในเชิงทหารและกฎหมายระหว่างประเทศ

ในด้านไทยเอง แม้เราจะมีความมั่นใจในหลักฐานต่าง ๆ ที่ยืนยันว่าเกาะกูดเป็นของไทยแบบไร้ข้อกังขา แต่การนิ่งเฉยหรือปล่อยให้กัมพูชาพูดเรื่องนี้เรื่อย ๆ ก็อาจเป็นช่องโหว่ที่บั่นทอนสถานะของไทยในระยะยาว โดยเฉพาะเมื่อมีหลายประเทศใช้วิธี “พูดซ้ำ” เพื่อสร้างความชอบธรรม เช่นกรณีจีน–ฟิลิปปินส์ในทะเลจีนใต้ การสร้างน้ำหนักทางการเมืองจึงเป็นสิ่งที่ไทยต้องให้ความสำคัญไม่แพ้หลักฐานทางกฎหมาย การประกาศนโยบายที่ชัดเจนและแข็งแรง เช่น การจำกัดหรือควบคุมการขึ้นเกาะกูดของบุคคลที่ไม่ใช่คนไทยอย่างเคร่งครัด อาจเป็นสัญญาณที่จำเป็นเพื่อปิดเกมข้ออ้างต่าง ๆ ก่อนที่เรื่องจะถูกขยายผลในเวทีอื่น

ที่น่าสนใจคือ หากไทยเลือกใช้แนวทางแข็งแบบนี้ ก็มีความเป็นไปได้สูงว่าสถานการณ์จะไม่บานปลาย เพราะกัมพูชารู้ดีว่าตนเองมีข้อจำกัดมาก ทั้งงบกองทัพเรือ ทั้งกำลังอากาศยาน ทั้งความสามารถในการเผชิญหน้ากับไทย โดยเฉพาะในขณะที่เวียดนามกำลังกดดันทางทะเลอยู่แล้วในฝั่งอื่น กัมพูชาจึงไม่อยู่ในตำแหน่งที่จะเปิดศึกสองด้านพร้อมกัน การตอบโต้อย่างรุนแรงแบบที่คนบางกลุ่มคาดหวังจึงเป็นไปได้ยากยิ่ง

ในภาพรวม ถ้าเราถอดรหัสสถานการณ์ทั้งหมด เราจะเห็นโครงเรื่องใหญ่ที่ชัดเจนมากขึ้น นั่นคือ การแข่งขันเพื่อควบคุมพลังงานในอ่าวไทยกำลังเข้มข้นขึ้นทุกปี กัมพูชาต้องการขยายพื้นที่ทางทะเล เวียดนามกำลังตรึงอิทธิพลของตัวเองด้วยโครงการใหญ่ที่ฟูก๊วก ส่วนไทยมีทรัพยากรและตำแหน่งเกาะที่เป็นตัวกำหนดเกมทั้งภูมิภาค สงครามคำพูดเรื่องเกาะกูดจึงไม่ใช่เรื่องเล็กหรือเรื่องตลก แต่มันคือภาพสะท้อนของการช่วงชิงทรัพยากรระดับชาติที่ผู้เล่นทุกฝ่ายกำลังขยับหมากกันอยู่เงียบ ๆ

ท้ายที่สุด หากไทยต้องการรักษาผลประโยชน์ของชาติในระยะยาว ไทยจำเป็นต้องจัดการเรื่องนี้อย่างรัดกุมและหนักแน่นมากกว่าเดิม ทั้งเพื่อตัดเกมการเมืองของกัมพูชา และเพื่อรักษาความได้เปรียบในสมการทางภูมิรัฐศาสตร์ที่ตอนนี้กำลังขยายตัวเกินกว่าที่สังคมไทยตระหนักอยู่มากนัก