"มณฑลบูรพา" อาณานิคมไทยในดินแดนเขมร

     ย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์ ยุคลัทธิล่าอาณานิคมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ระหว่างประเทศมหาอำนาจยุโรป ไทยจึงจำเป็นต้องปรับตัวและบริหารบ้านเมืองอย่างเข้มแข็งเพื่อรักษาเอกราช ความมั่นคงของดินแดน

     มณฑลบูรพา หรือเดิมชื่อ มณฑลเขมร อาณานิคมไทยในดินแดนเขมร คือ หน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคในอดีตของสยาม (ไทย) ที่จัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2434 (สมัยรัชการที่ 5) เพื่อบริหารจัดการหัวเมืองเขมรที่อยู่ภายใต้การปกครองของสยาม เมื่ออิทธิพลของฝรั่งเศสกำลังรุกคืบจากเวียดนามและลาวเข้าสู่ดินแดนกัมพูชา สยามจึงต้องปรับระบบบริหารบ้านเมืองให้ทันสมัยเพื่อป้องกันไม่ให้ฝรั่งเศสใช้ข้ออ้างเข้ามายึดครอง

     “มณฑลบูรพา” ดินแดนเขมรซึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของสยาม (ไทย) ได้แก่ พระตะบอง เสียมราฐ และศรีโสภณ มีการปกครองเป็นระบบ บริหารโดยตรงจากส่วนกลาง ไม่ใช้อำนาจรูปแบบการตั้ง “อาณานิคม” เหมือนชาติตะวันตก และแสดงให้เห็นว่าไทยมีอำนาจอธิปไตยสูงสุดในพื้นที่ ไม่ใช่เพียงในนาม

     ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 “มณฑลบูรพา” มีการตั้งจังหวัดขึ้นใหม่ คือ จังหวัดพระตะบอง จังหวัดพิบูลสงคราม (เดิมคือเสียมราฐและศรีโสภณ) จังหวัดนครจำปาศักดิ์ (ปัจจุบันอยู่ในลาว) จังหวัดลานช้าง (ปัจจุบันอยู่ในลาว) เป็นพื้นที่ปกครองทางตะวันออกอันกว้างใหญ่ของไทยเป็นครั้งสุดท้ายในประวัติศาสตร์

     เมื่อสงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุด ญี่ปุ่นเป็นฝ่ายแพ้ ไทยถูกบีบบังคับคืนดินแดนทั้งหมดให้ฝรั่งเศส ตามข้อตกลงที่กรุงวอชิงตัน ในปี พ.ศ. 2489 อำนาจการปกครองใน "มณฑลบูรพา" จึงหมดลงและกลับกลายเป็นส่วนหนึ่งของกัมพูชาและลาว ดังเช่นปัจจุบัน

     เรื่องราวของ "มณฑลบูรพา" ไม่เพียงเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ แต่ยังให้บทเรียนสำคัญว่า การรักษาเอกราชมิใช่เพียงการถือครองพื้นที่ แต่ต้องอาศัยความสามารถในการปรับตัวทั้งด้านการเมือง การทูต การทหาร และการบริหารประเทศ