⚔️ บทเรียนจากวรรณคดี: ที่มาของสำนวน “ว่าแต่เขา อิเหนาเป็นเอง”

สำนวนไทยสุดคลาสสิก “ว่าแต่เขา อิเหนาเป็นเอง” ถูกใช้มาอย่างยาวนานเพื่อเตือนสติบุคคลที่มักตำหนิหรือวิพากษ์วิจารณ์ผู้อื่นในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง แต่สุดท้ายตนเองก็กระทำเรื่องนั้นเสียเอง โดยตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ให้ความหมายไว้อย่างชัดเจนว่า เป็นการตำหนิผู้อื่นเรื่องใดแล้วตนก็กลับทำเรื่องนั้นเสียเอง
🗡️ อิเหนาทำไมถึงเป็นตัวอย่างของความย้อนแย้ง

ที่มาของสำนวนนี้มาจาก วรรณคดีเรื่อง “อิเหนา” อันเป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ ๒) ซึ่งดัดแปลงมาจากนิทานพื้นบ้านของชวา-มลายู เล่าเรื่องของ อิเหนา โอรสของท้าวกุเรปัน
1. จุดเริ่มต้นของความยโส: อิเหนาถูกหมั้นหมายกับ นางบุษบา ธิดาของท้าวดาหา แต่กลับไปหลงรัก นางจินตะหรา ที่มีเสน่ห์ดึงดูดใจมากกว่า และตัดสินใจขอยกเลิกการหมั้น โดยที่ยังไม่เคยเห็นหน้านางบุษบาเลยด้วยซ้ำ การกระทำนี้ทำให้นางบุษบาถูกยกให้ จรกา แทน
2. คำตำหนิที่ย้อนเข้าตัว: เมื่อเกิดศึก "กะหมังกุหนิง" อิเหนาได้ต่อว่า วิหยาสะกำ และ จรกา ที่ต่างก็หลงรักนางบุษบาทั้งที่ไม่เคยเห็นหน้ามาก่อน ชี้ให้เห็นว่าการหลงรักรูปลักษณ์ภายนอกเป็นความไม่เหมาะสม
3. บทสรุปของการลืมตัว: ทว่าเมื่ออิเหนาได้มาพบนางบุษบาตัวจริงหลังศึกสงบลง เขากลับต้องมนต์เสน่ห์ของนางทันที และตกหลุมรักนางจนหมดหัวใจ ลืมสิ้นซึ่งคำพูดที่เคยตำหนิผู้อื่นและหลักคุณธรรมของตนเอง
อย่างไรก็ตามจากเหตุการณ์ที่อิเหนาตำหนิคนอื่นที่หลงรักในสิ่งที่ยังไม่เห็น แต่สุดท้ายตนเองก็มาหลงรักนางบุษบาอย่างหัวปักหัวปำในภายหลัง จึงกลายเป็นภาพสะท้อนและต้นแบบของคนที่ “ว่าคนอื่น แต่สุดท้ายก็เป็นเสียเอง” จนนำมาสู่การบัญญัติเป็นสำนวนที่ใช้เตือนสติกันมาจนถึงปัจจุบัน

ดังนั้นการตักเตือนตนก่อนตำหนิผู้อื่น จากสำนวน “ว่าแต่เขา อิเหนาเป็นเอง” ไม่ได้เป็นเพียงแค่การเล่าเรื่องจากวรรณคดี แต่คือการเตือนใจมนุษย์ทุกคนให้หันกลับมาสำรวจตัวเองก่อนที่จะตัดสินหรือตำหนิผู้อื่น การยอมรับว่าตนเองมีความบกพร่องและอาจทำผิดพลาดได้ไม่ต่างจากคนอื่น คือหนทางแห่งปัญญาที่จะช่วยให้เราใช้ชีวิตได้อย่างมีสติและไม่ประมาทในการกระทำและคำพูด
#สำนวนไทย #อิเหนา #วรรณคดี #วัฒนธรรมศึกษา #ข้อคิด #วรรณคดีไทย #ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง

***************