ปลาหมอนา ปลาน้ำจืดคู่วิถีชาวบ้านของไทยเรา

“หมอนา ” คู่หูแห่งท้องนาไทยที่อยู่คู่วิถีชาวบ้านมาเนิ่นนาน เป็นปลาน้ำจืดพื้นบ้านที่ทั้งอึด ทั้งกินง่าย และทั้งซนในเวลาเดียวกัน ใครที่เคยทำนาคงเคยเห็นเจ้าตัวเล็กเหล่านี้แหวกว่ายอยู่ตามท้องร่องน้ำ หรือบางครั้งก็เห็นพวกมันแถกตัวไปตามโคลนตมตอนน้ำแห้งแบบไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย ความอึดของมันเรียกได้ว่า “ทนจนชาวนาเอามาเป็นแบบอย่าง” เลยทีเดียว

ปลาหมอนานั้นขึ้นชื่อเรื่องความแข็งแรง กินได้แทบทุกอย่าง ตั้งแต่แพลงก์ตอนเล็ก ๆ ไปจนถึงเศษอาหารที่ตกลงไปในน้ำ เป็นปลาที่ว่องไว จนบางทีตอนชาวนาโยนข้าวเปลือกลงไปเลี้ยงเป็ด ก็มีเจ้าปลาเข็งโผล่ขึ้นมาโดดงับข้าวจากรวงเสียก่อน นึกว่าเป็นนกกะติ๊ดมาจิกกินข้าว แต่พอมองดี ๆ กลับเห็นเกล็ดเงินแวววาวสะท้อนแสงแดด เป็นเจ้าปลาเข็งแสนแสบที่โดดขึ้นมาแย่งข้าวนั่นเอง

ในอดีต ชาวบ้านมักเลี้ยงปลาหมอนาควบคู่ไปกับการทำนา เพราะมันไม่ต้องการการดูแลมากนัก แค่มีน้ำขังบ้างตามร่องก็อยู่ได้แล้ว พอถึงฤดูเกี่ยวข้าว น้ำลด ปลาก็จะเหลืออยู่ตามบ่อเล็กบ่อใหญ่ ชาวบ้านก็จับมากินบ้าง ทำปลาร้าบ้าง หรือเก็บไว้เป็นพันธุ์เลี้ยงต่อในปีถัดไป เรียกว่า “ข้าวก็ได้ ปลาไม่เสีย” เป็นการใช้ประโยชน์จากธรรมชาติอย่างคุ้มค่า

ปลาหมอนาเป็นปลาที่มีเนื้อแน่น รสชาติดี นิยมทำอาหารพื้นบ้านอย่างปิ้งย่าง หรือ ทำฉู่ฉี่ และอีกมากมายหลายเมนู กลายเป็นรสชาติพื้นบ้านที่คุ้นเคย

ทุกวันนี้ แม้สังคมเกษตรจะเปลี่ยนไปมาก แต่ในหลายพื้นที่ของภาคกลางและภาคอีสาน เรายังเห็นภาพปลาหมอนาหรือปลาเข็งแหวกว่ายอยู่ตามท้องร่องนา เป็นเหมือนเครื่องหมายบอกชีวิตและความอุดมสมบูรณ์ของผืนนาไทย ชาวบ้านบางคนยังพูดติดตลกว่า “ปลูกข้าวเลี้ยงปลาเข็ง” เพราะบางปีข้าวแหว่งหายไปครึ่งคันนา ก็ไม่ใช่เพราะนก แต่เพราะเจ้าปลาเข็งจอมซนที่คอยโดดงับข้าวจากรวงอยู่นั่นเอง — สะท้อนความสัมพันธ์เล็ก ๆ ระหว่างคนกับธรรมชาติ ที่อยู่ร่วมกันอย่างกลมกลืนมาตลอดหลายชั่วอายุคน.

ขอบคุณภาพประกอบจาก Tassapa Umavijani