ตำนานตุ๊กตาเซ่นผีของญี่ปุ่น

     ผู้เขียนนั่งดูภาพยนตร์เพื่อนไม่สนิท จนทำให้ฉุกคิดขึ้นมาว่า คุณเคยบ้างไหม เมื่อเพื่อน ญาติพี่น้องคุณของคุณต้องจากไป แต่วิญญาณได้รับโอกาส ให้พาเพื่อนรักที่สุด ผู้ที่สนิทที่สุดไปด้วยได้หนึ่งคน คนๆนั้นอาจจะเป็นคุณรึเปล่า? วันนี้ผู้เขียนขอเล่าถึงตำนานของชาวญี่ปุ่นในเรื่องของความรักความผูกพัน มิตรภาพ ของเพื่อน คนสนิท ญาติพี่น้อง จนเป็นตำนาน และพิธีกรรมในงานศพของญุี่ปุ่น ที่ต้องมีการนำตุ๊กตาหน้าขาว ตาโต ใส่ชุดกิโมโน อาจจะเรียกแบบไทยๆว่า ตุ๊กตาเซ่นผี

     ในญี่ปุ่นมีปฏิทิน rokuyo หกวันมงคล อวมงคลที่กำหนดชะตาพิธีกรรมต่างๆ คือวัน Tomobiki "วันแห่งการดึงเพื่อน" หากมีใครตายและจัดงานศพในวันดังกล่าว เชื่อว่าวิญญาณผู้ตายจะไม่ได้เดินทางลำพัง แต่เขาจะเอื้อมมือมาคว้าเพื่อน คนรัก หรือญาติ ให้ติดตามไปยังโลกหน้าด้วยกัน เพราะความเชื่อเรื่องวัน Tomobiki นี้ จึงเกิดธรรมเนียมไม่ให้จัดงานศพ แต่ถ้าจำเป็นต้องจัดจริงๆ เลี่ยงไม่ได้ ทางญาติพี่น้องก็จะใช้วิธีเซ่นด้วยตัวแทน จึงกำเนิดเป็น Tomobiki Ningyo หรือตุ๊กตาเซ่นผี 

     ที่ทำหน้าที่เป็นตัวตายตัวแทนลงไปในโลงศพด้วยธรรมเนียมนี้  ซึ่งเป็นพิธีกรรมงานศพที่เกิดขึ้นตั้งแต่ในสมัยเอโดะ เมื่อปฏิทิน rokuyo ถูกตีพิมพ์แพร่หลายไปทั่วเมืองใหญ่ปกติตุ๊กตาที่ใช้มักเป็น Ichimatsu Ningyo เป็นตุ๊กตาเด็กหน้าขาว ดวงตากลมโต แต่งกิโมโนงดงาม แต่ในงานศพ มันไม่ใช่ของเล่นหรือเครื่องประดับอีกต่อไป เพราะใช้เป็นตัวแทนเพื่อนของผู้ตาย โดยก่อนปิดฝาโลง ญาติผู้ใหญ่บางจะกระซิบใส่หูตุ๊กตาว่า"โปรดเดินทางไปกับเขาแทนพวกเรา" เมื่อเผาศพตุ๊กตาก็ถูกเผาไปพร้อมกัน โดยตุ๊กตาจะทำหน้าที่เป็นตัวแทนเพื่อนที่ถูกดึงไปสู่โลกหน้าแทนคนเป็น

     ก็มีเรื่องเล่าตำนาน ข่าวเล่าลือความเชื่อว่า ถ้าครอบครัวใดละเลย ไม่ใส่ตุ๊กตาลงในโลง เมื่องานศพตรงกับวัน Tomobiki มักจะมีญาติใกล้ชิดล้มป่วยหรือเสียชีวิตในไม่กี่วันถัดมา ราวกับถูกดึงตามไปจริงๆ 

     อีกหนึ่งในเรื่องเล่าที่บันทึกไว้สมัยเอโดะ กล่าวถึง บ้านพ่อค้าในเกียวโตที่ไม่เชื่อตามประเพณี หลังงานเผาศพผ่านไปไม่กี่คืน พวกเขาได้ยินเสียงเคาะประตูยามวิกาล พอเปิดออกกลับพบตุ๊กตา Ichimatsu ของลูกสาวนั่งอยู่ตรงบันได เสื้อกิโมโนของมันมีกลิ่นควันไฟติดอยู่ราวกับดวงวิญญาณปฏิเสธตุ๊กตาแล้วนำมันมาคืนให้ครอบครัว

   นอกเหนือจาก Ichimatsu Ningyo ในเทศกาลอื่นก็มีตุ๊กตาแทนตัวแบบนี้เหมือนกัน เช่น ในเทศกาลฮินะ จะมี Hina Ningyo ผู้คนจะลอยตุ๊กตาลงน้ำเพื่อพาโชคร้ายออกไป   ในพิธีชินโตจะมีตุ๊กตากระดาษเรียกว่า Hitogata ใช้แทนร่างกายเพื่อล้างบาป

     อย่างไรก็ตาม ความเชื่อเรื่องตุ๊กตาเซ่นผียังมีคำเตือนเบาๆในงานศพจนถคงทุกวันนี้ว่า หากได้ยินเสียงหัวเราะของเด็กในวัน Tomobiki จงอย่าหันมองหาที่มาเพราะอาจไม่ใช่เสียงของเด็กที่มีชีวิตอยู่ แต่คือเสียงของตุ๊กตาเซ่นผีที่กำลังติดตามผู้เสียชีวิตไป