อารยธรรมความสะอาดผ่าน "ก้อนสบู่"

ทุกครั้งที่คุณอาบน้ำ สิ่งที่ใช้ชำระสิ่งสกปรกบนร่างกาย นั่นคือ "สบู่" ซึ่งคุณรู้หรือไม่ว่า มนุษย์เรามีการใช้และการพัฒนาเรื่องสบู่มากว่า 2,800 ปีก่อนคริสตกาล จึงไม่แปลกใจเลยว่า เวลาเราล้างหน้าด้วยโฟมล้างหน้า แล้วเข้าตา แต่เรายังอุทานว่า "โอ้ย!!..สบู่เข้าตา" วันนี้ผู้เขียนจะเล่าประวัติของสบู่ และอารายธรรมความสะอาดที่มีเรื่องราวของสบู่เข้ามาเกี่ยวข้อง

ที่มาแห่งความบังเอิญจึงเกิดสบู่
สบู่ก้อนแรกสุดอาจถูกค้นพบโดยบังเอิญ มันทำมาจากไขมันสัตว์และขี้เถ้าไม้ และจินตนาการได้ง่ายว่าสารทั้งสองนี้สัมผัสกันได้อย่างไรเมื่อปรุงอาหารบนเตาไฟ หลายคนคงสงสัย เพราะหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดของสบู่มาจากบาบิโลนโบราณ เป็นรูปทรงกระบอกดินเผาที่สลักคำแนะนำเกี่ยวกับวิธีการทำสบู่ ซึ่งน่าจะมีอายุย้อนกลับไปประมาณ 2800 ปีก่อนคริสตกาล แต่ชาวบาบิโลนสบู่นี้อาบน้ำ แต่ใช้ในการซักผ้าดังนั้นสบู่ในยุคแรกนี้ถูกใช้ซักผ้า เครื่องใช้มากกว่าการอาบน้ำ

ต่อมา 1500ปีก่อนคริสตกาล ชาวอียิปต์โบราณก็รู้จักวิธีการทำสบู่จากการจดบันทึกในกระดาษปาปิรุส สบู่ทำมาจากส่วนผสมของไขมันและเกลืออัลคาไลน์ อย่างไรก็ตาม เชื่อกันว่าสบู่ในอิยิปต์ถูกใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการแพทย์ การฆ่าเชื้อ การรักษาบาดแผล มากกว่าการอาบน้ำ

ชาวกรีกและชาวโรมันโบราณใช้อาบน้ำด้วยสบู่ เพราะสบู่กลายเป็นส่วนสำคัญในการดูแลสุขภาพประจำวัน โดยมีโรงอาบน้ำสาธารณะ จะมีสบู่สำหรับอาบน้ำและทำความสะอาด พลินี นักประวัติศาสตร์ชาวโรมัน ได้บันทึกการใช้สบู่ไว้ในงานเขียนประวัติศาสตร์ ที่บรรยายถึงกระบวนการผลิตสบู่และการประยุกต์ใช้งานที่หลากหลาย โรงผลิตสบู่ในโรมัน หรือจะใช้ "ฟูลเลอรี" ผลิตสบู่สำหรับใช้ในบ้านและเพื่อการค้า ถือเป็นยุคที่สบู่ใช้เฟื่องฟูอย่างมากในยุคโรมัน มากกว่าชาวกรีก
เหตุผลเพราะหากเป็นในสมัยกรีก เรื่องจริงมีอยู่ว่าชาวกรีกเหล่านี้ ชอบอาบน้ำที่โรงอาบน้ำ และต้องมีเครื่องอาบน้ำ เครื่องประทินผิวที่ดูหรูหรา ดูถึงชนชั้น (ผู้เขียนเคยเขียนเรื่องเกี่ยวกับการอาบน้ำ และเครื่องสำอาง) เชื่อกันว่าสบู่ก้อนใช้ชำระร่างกายอาจมีต้นกำเนิดในกรีกโบราณ แต่แท้จริงแล้วสบู่ในกรีกถูกใช้เพื่อซักผ้า หรือย้อมผม! แต่การอาบน้ำในอารยธรรมโบราณเหล่านี้มักเกี่ยวข้องกับการทาน้ำมัน แล้วขูดออกด้วยไม้อ้อหรืออุปกรณ์โลหะที่เรียกว่าสตริจิล

ในช่วงยุคกลาง การทำสบู่ยังคงพัฒนาอย่างต่อเนื่องในยุโรป โดยช่างทำสบู่ในยุคกลางได้พัฒนาเทคนิคและทดลองส่วนผสมใหม่ๆ เหล่านักแสวงบุญที่กลับมาจากตะวันออกกลางได้นำความรู้เกี่ยวกับวิธีการทำสบู่โดยใช้น้ำมันมะกอกกลับมา นำไปสู่การก่อตั้งสมาคมทำสบู่ขึ้นในเมืองต่างๆ เช่น มาร์แซย์ ประเทศฝรั่งเศส

ในยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา การผลิตสบู่มีความก้าวหน้ายิ่งขึ้น โดยมีการนำส่วนผสมใหม่ๆ เข้ามา เช่น น้ำมันหมูและไขมันสัตว์ รวมถึงการค้นพบคุณสมบัติทางเคมีของไขมันและด่าง การประดิษฐ์แท่นพิมพ์ในศตวรรษที่ 15 ยังเอื้อต่อการเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับการทำสบู่ผ่านคู่มือและตำราที่พิมพ์ออกมา

ในยุคการปฏิวัติอุตสาหกรรมในศตวรรษที่ 18 และ 19 ได้ปฏิวัติอุตสาหกรรมการผลิตสบู่ นำไปสู่การผลิตสบู่จำนวนมากโดยใช้เครื่องจักรพลังไอน้ำและกระบวนการทางเคมี มากกว่าใช้วัสดุจากธรรมชาติ การประดิษฐ์ผงซักฟอกสังเคราะห์ในศตวรรษที่ 20 ได้เปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์การผลิตสบู่ไปอีกขั้น ทำให้เกิดสูตรและการประยุกต์ใช้งานใหม่ๆ สำหรับการทำความสะอาดและสุขอนามัย

ประเทศไทย ไม่มีการผลิตหรือใช้สบู่ในการชำระร่างกายแต่อุปกรณ์ที่ใช้ในการอาบน้ำก็มักจะเป็นสมุนไพรหรือของพื้นบ้านที่มีฤทธิ์ช่วยในการทำความสะอาด เช่น ดินสอพอง ใยบวบ ไพล มะกรูด ลูกประคำดีควาย เป็นต้น

ปัจจุบัน การทำสบู่กลายเป็นอุตสาหกรรมเฉพาะทางและมีความหลากหลายสูง โดยมีผลิตภัณฑ์หลากหลายที่ตอบโจทย์ความต้องการและความชอบที่แตกต่างกัน ตั้งแต่สบู่ก้อนแบบดั้งเดิมสบู่เหลว เจลอาบน้ำ และสูตรเฉพาะต่างๆ มีตัวเลือกมากมายไม่รู้จบ

อย่างไรก็ตาม "สบู่" ในยุคเเรกก็ยังเป็นการสร้างความสะอาด ถึงเเม้ว่าความสะอาดนี้จะใช้ในการทำความสะอาดเสื้อผ้า การใช้สบู่ในการรักษาโรค การฆ่าเชื้อโรค นั่นคือ เครื่องพิสูจน์ได้ว่า มนุษย์ต้องการแสวงหาความสะอาดและสุขอนามัย ที่มาพร้องกับนวัตกรรม การทดลอง และการค้นพบอันยาวนานนับพันปี นับตั้งแต่ต้นกำเนิดของสบู่ อันเกิดจากความบังเอิญ อันแสนเรียบง่ายในอารยธรรมโบราณ ไปจนถึงการกำเนิดใหม่ในปัจจุบัน สบู่ยังคงมีบทบาทสำคัญในชีวิตประจำวันของเรา ช่วยให้เราสะอาด สุขภาพดี และสดชื่น เมื่อมองย้อนกลับไปถึงเส้นทางการผลิตสบู่ตลอดหลายยุคสมัย เราจะเข้าใจคุณค่าของสินค้าจำเป็นชนิดนี้และมรดกอันยั่งยืนที่หล่อหลอมสังคมและวัฒนธรรมของเรามากยิ่งขึ้น

******