คนใหญ่ไม่ประมาทแม้แต่กับเรื่องเล็ก

Whoever is careless with the truth in small matters cannot be trusted with important matters.

ใครก็ตามที่ไม่ใส่ใจกับความถูกต้องในเรื่องเล็กๆ

คนผู้นั้นไม่ควรได้รับความไว้วางใจในเรื่องสำคัญ

ทฤษฎีไร้ระเบียบบอกไว้ว่า ถ้าสามารถทำความเข้าใจสภาวะของความไร้ระเบียบนั้น แม้จะเป็นเพียงส่วนน้อย แต่ก็สามารถนำไปอธิบายส่วนใหญ่ได้ เช่น หาดทรายที่ยาวหลายกิโลเมตร การศึกษาลักษณะของทรายเพียงหนึ่งตารางเมตรก็ทำให้คาดหมายได้ว่า ลักษณะขนาดของเม็ดทรายการเรียงตัว ส่วนผสมภายใน ของทรายทั้งหาดเป็นเช่นไร

คนที่โกหกแม้แต่เรื่องเล็กๆ จะสามารถโกหกเรื่องใหญ่ได้ในอนาคต สุภาษิตจีนกล่าวไว้ว่า “คนไม่มีสัจจะ ต่อให้มีความสามารถมากแค่ไหนก็ไม่มีประโยชน์” คนที่กล้าขโมยของในร้านของชำก็สามารถกลายเป็นโจรขโมยของที่มีค่ามากขึ้น ลักษณะนิสัยเกิดจากการทำงานของเจตสิก ซึ่งจะไม่มีทางเปลี่ยน

ไม่ว่าเรื่องเล็กหรือเรื่องใหญ่ ปฏิกิริยาที่ตอบสนองจากจิตจะเหมือนกัน ยกเว้นมีกำลังสติเพิ่มขึ้นจนเกิดปัญญารู้เท่าทันความรู้สึกของตนเอง

จิตมนุษย์นั้นยากแท้หยั่งถึงและมีความไร้ระเบียบแฝงอยู่มาก แต่อย่างไรก็ตาม การดูนิสัยคนโดยศึกษาจากปฏิกิริยาที่มีต่อเรื่องเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน ก็ทำให้สามารถหยั่งรู้จิตผู้อื่นได้ สิ่งนี้คือมรดกที่ไอน์สไตน์ให้ไว้ในการเลือกคบคน เป็นเรื่องง่ายที่จะทดสอบคนในเรื่องเล็กๆ และถ้าผิดพลาดก็เสียหายน้อยกว่าการทดสอบในเรื่องใหญ่ ๆ

ดังนั้นก่อนจะเลือกใช้คนในเรื่องสำคัญ ควรผ่านการทดสอบก่อน เป็นเรื่องน่าแปลกในการแก้ปัญหาของราชการไทย ครูที่กระทำอนาจารเด็กกลับถูกลงโทษเพียงย้ายไปประจำการที่โรงเรียนใหม่แทนที่จะสั่งพักราชการ ซึ่งพฤติกรรมที่ไม่น่าไว้วางใจแบบนั้นไปอยู่ที่ไหนก็นิสัยเหมือนเดิม เช่นเดียวกับครั้งที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ยังสงบสุข ข้าราชการที่ถูกลงโทษจากการกระทำผิดรุนแรงมักจะถูกย้ายไปประจำที่นั่นจนประชาชนสามจังหวัดชายแดนใต้มีทัศนคติเชิงลบกับข้าราชการ และกลายเป็นปัญหาที่แก้ไม่ตกมาจนถึงทุกวันนี้

ประสบการณ์ทำให้เกิดการลองผิดลองถูกจากสถานการณ์จริง ซึ่งหาไม่ได้ในการเรียนภาคทฤษฎี ประสบการณ์แม้จะทำให้เกิดความเจ็บปวดเมื่อล้มเหลว แต่นั่นคือบทเรียนที่ดีที่สุด และจะประทับลงในจิตว่าให้ระมัดระวังตลอดไป