ทบวงคืออะไร แล้วประเทศไทยมีไหม?

หลายคนคงเคยได้ยินหน่วยงานบริหารราชการของไทย ระดับกระทรวง ทบวง กรม กันอยู่บ่อยๆ และคงมีข้อสงสัยกันอยู่ไม่น้อยว่า "ทบวง" มันคืออะไรกันใช่ไหม แล้วประเทศไทยมีหน่วยงานระดับ ทบวง หรือไม่?

ทบวง อ่านว่า ทะ-บวง , ทบวง หมายถึง ส่วนราชการที่มีสภาพและปริมาณงานยังไม่เหมาะสมที่จะจัดตั้งเป็นกระทรวงได้ กฎหมายกำหนดให้สามารถจัดตั้งเป็นทบวงได้ก่อน โดยจะสังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี หรือกระทรวงใดก็ได้ หรือจะจัดตั้งโดยให้มีรัฐมนตรีว่าการทบวงเป็นผู้บังคับบัญชาข้าราชการและรับผิดชอบการปฏิบัติราชการของทบวงก็ได้เช่นเดียวกัน (การบริหารราชการส่วนกลาง. อาจารย์บุญเกียรติ การะเวกพันธุ์ และคณะ . ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองสถาบันพระปกเกล้า)

แล้วประเทศไทยเคยมีหน่วยงานระดับนี้หรือไม่? ถ้าเป็นคนยุคก่อนปี 2545 คงจะตอบกันได้ทันทีว่าเคยได้ยินว่ามี ใช่ครับประเทศไทยเราก็เคยมีหน่วยงานระดับทบวงอยู่นั้นก็คือ “ทบวงมหาวิทยาลัย” นั้นเอง ทบวงมหาวิทยาลัยเกิดขึ้นครั้งแรกในปี 2515 จากประกาศคณะปฏิวัติให้มีการจัดตั้ง ทบวงมหาวิทยาลัยของรัฐ ขึ้นเป็นครัังแรกมีสถานะเป็น ทบวง ภายใต้สำนักนายกรัฐมนตรี ทำหน้าที่ในการกำกับมหาวิทยาลัยให้เป็นไปตรมเป้าหมายขิงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ หรือ นโยบายของรัฐ โดยให้มีรัฐมนตรีเป็นผู้กำกับดูแลทบวง ผู้ประเดิมตำแหน่งเป็นคนแรก คือ บุญรอด บิณฑสันต์ ต่อมาในปี 2520 ได้มีการเปลี่ยนชื่อ ทบวงมหาวิทยาลัยของรัฐ เป็น ทบวงมหาวิทยาลัย และให้แยกเป็นทบวงอิสระ ไม่อยู่ในสังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี

ตราประจำทบวงมหาวิทยาลัย

เป็นรูปวัชระ สื่อความหมายถึงพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นผู้ดำริให้มีการอุดมศึกษา(มหาวิทยาลัย)ครั้งแรกในไทย

ทบวงมหาวิทยาลัย มีสถานะเทียบเท่ากระทรวงเป็นเวลา 31 ปี ต่อมา พ.ศ. 2546 ได้มีประกาศพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการกระทรวงศึกษาธิการทำให้ ทบวงมหาวิทยาลัย เปลี่ยนเป็น "สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา" มีสถานะเทียบเท่าระดับกรม และย้ายไปสังกัดกระทรวงศึกษาธิการแทน เป็นจุดสิ้นของหน่วยราชการส่วนกลางระดับ ทบวงในประเทศไทยภายหลังจากนั้นไม่มีปรากฏการตั้งหน่วยงานระดับนี้ขึ้นอีก โดยผู้ทำหน้าที่เป็นรัฐมนตรีคนสุดท้ายนั้นคือ สุวัจน์ ลิปตพัลลภ ในสมัยรัฐบาลนายทักษิณ ชินวัตร นั้นเอง

นอกจากนี้ทบวงมหาวิทยาลัย ยังเป็นหนึ่งในจุดเริ่มต้นของกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ตาม พระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม พ.ศ. 2562 ในสมัยรัฐบาลพลเอกประยุทธ จันโอชา โดยมีการโอนย้ายสำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ ไปเป็นของ สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม