โขนพม่า หรือ “ยามะซะตอ” รามเกียรติ์ ในแบบของประเทศเมียนมาร์ สวยไปอีกแบบหนา

        โขนพม่า หรือ “ยามะซะตอ” คือรามายณะฉบับไม่เป็นทางการของพม่า มีทั้งหมด 9 บท คำว่า “ยามะ” หมายถึง พระราม ส่วน “ซะตอ” แปลว่า ชาดก โขนพม่าโดยทั่วไปมักเล่นเป็นละครขนาดสั้น ลักษณะคล้ายลิเกไทย โดยเน้นฉากรักระหว่างพระรามและนางสีดา ตัวละครหลักมักประกอบด้วย พระราม พระลักษณ์ นางสีดา และทศกัณฐ์ แตกต่างจากโขนไทยที่นิยมแสดงเรื่องราวยาวต่อเนื่อง

        โขนพม่าบางแขนงเรียกว่า “โขนโยเดีย” ซึ่งไม่เพียงแค่ได้รับอิทธิพลจากโขนไทยเท่านั้น แต่ยังมีรากฐานทางเชื้อสายจากชาวอยุธยาโดยตรง หลังจากการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองในปี พ.ศ. 2310 พม่าได้กวาดต้อนผู้คนจากอยุธยาไปยังกรุงอังวะ ซึ่งรวมถึงเจ้านาย ช่างฝีมือ นักแสดง และนักดนตรี คนกลุ่มนี้ได้นำรูปแบบโขนอยุธยาไปสืบสานในพม่า โดยยังคงรักษาเครื่องแต่งกายและท่ารำตามแบบดั้งเดิม เกิดเป็นโขนพม่าที่ใช้ภาษาพม่าแสดงในราชสำนักอังวะ และได้รับความนิยมสูง

        โขนโยเดียในอดีต เริ่มต้นการแสดงด้วยเพลงโหมโรง หรือ “เพลงหน้าพาทย์” ที่มีลักษณะเป็นเพลงสาธุการ ปัจจุบันเพลงเหล่านี้ได้สูญหายไปแล้ว แต่ยังพอพบเห็นการร้อง “เพลงฉุยฉาย” อยู่บ้าง โดยนักแสดงพม่าร้องเป็นภาษาไทยสำเนียงเพี้ยนจากต้นฉบับ เนื่องจากเรียนรู้ผ่านการฟังแบบจำเสียงโดยไม่เข้าใจความหมาย

        โขนพม่ารุ่งเรืองต่อเนื่องราวร้อยปี ก่อนเริ่มเสื่อมความนิยมในรัชกาลพระเจ้ามินดง พระราชบิดาของพระเจ้าธีบอ กษัตริย์องค์สุดท้ายของพม่า เนื่องจากพระองค์ทรงเคร่งในพุทธศาสนาและมองว่าละครเป็นเรื่องไร้สาระ แม้กระนั้นก็ยังคงมีการแสดง “ยามะซะตอ” อยู่บ้างในราชสำนัก ต่อมา ครูละครคนหนึ่งตัดสินใจย้ายคณะออกจากราชสำนักไปตั้งในเขตที่อยู่ภายใต้การปกครองของอังกฤษ เนื่องจากไม่สามารถทนต่อสภาพการเมืองในราชสำนักได้ คณะละครดังกล่าวต้องแสดงบนพื้นดินโดยไม่มีเวทีหรือฉากงามตาเช่นแต่ก่อน

        หลังจากพม่าได้รับเอกราช คณะโขนที่เคยอ้างว่ามีเชื้อสายจากราชสำนักพม่าในอดีต จึงถูกเรียกว่า “โขนพยาปง” ชื่อเมืองทางตอนใต้ของพม่าที่ห่างไกลจากกรุงมัณฑะเลย์ พวกเขายังคงเชื่อว่าเชื้อสายของตนสืบทอดมาจากชาวอยุธยา

        นอกจากนี้ ยังมีรามายณะฉบับของชาวมอญชื่อ "Loik Samoing Ram" ซึ่งรจนาโดยพระอุตตมะในปี พ.ศ. 2377 มีเนื้อหาคล้ายคลึงกับฉบับพม่า ผู้เขียนอธิบายว่าเพราะในเวลานั้น เมืองหลวงของพม่านิยมรามายณะฉบับพม่า อย่างไรก็ตาม ฉบับมอญมีความเชื่อมโยงกับฉบับภาษาไทย ชวา และมลายู และมีตอนพิเศษที่ไม่ปรากฏในฉบับเหล่านั้น

        ในยุคปัจจุบัน พม่าไม่มีสถาบันพระมหากษัตริย์อีกต่อไป อีกทั้งเมืองหลวงของพม่าในอดีตมีการเปลี่ยนแปลงหลายครั้ง ไม่ว่าจะเป็น กรุงอังวะ, สะกาย, อมรปุระ หรือมัณฑะเลย์ การโยกย้ายดังกล่าวทำให้ศิลปะการแสดงหลายแขนงกระจัดกระจาย โขนพม่ายุคใหม่จึงมีความหลากหลาย ทั้งโขนโยเดียพยาปงที่อ้างว่าเป็นทายาทราชสำนัก, โขนแบบชาวมอญ, โขนพื้นบ้าน, โขนยะมะซะตอแบบละครสั้นคล้ายลิเก, โขนแบบราชสำนักมัณฑะเลย์ที่มีการฟื้นฟูในหมู่คนรุ่นใหม่ รวมถึงโขนยุคสหภาพเมียนมาร์ที่มีการประยุกต์ตามสมัยนิยม