หมากขุม กีฬาพื้นบ้านที่กำลังจะหายไป

เมื่อพูดถึงหมากขุม หรือบางท่านอาจจะเรียกว่า หมากหลุม เชื่อว่าเด็กรุ่นใหม่หลาย ๆ คน คงจะไม่รู้จัก หรือไม่เคยได้ยินชื่อของกีฬาชนิดนี้ ซึ่งถือเป็นการละเล่นยามว่างของคนรุ่นเก่า โดยมักจะเป็นที่นิยมในพื้นที่ภาคใต้ แต่ใช่ว่าจะไม่มีคนรู้จักกีฬาชนิดนี้เลย เพียงแต่กลุ่มคนที่รู้จักมีจำนวนลดน้อยถอยลงไปทุกวัน ท่ามกลางกระแสนิยมและยุคไอที ที่เข้ามามีบทบาทในชีวิตของมนุษย์มากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นด้านการเรียนการศึกาา การทำงาน การพักผ่อนสมอง กาแข่งขันต่าง ๆ จึงทำให้การละเล่นหรือเกมส์กีฬาพื้นถิ่นหลาย ๆ ชนิด ค่อย ๆ สูญหายไปและขาดการส่งต่อถึงคนรุ่นหลัง แต่กระนั้นเลยอุปกรณ์การเล่นหมากขุมยังมีให้เห็นหรือหาซื้อได้บ้างตามร้านขายของฝาก หรือร้านขายของที่ระลึกงานไม้บางร้าน

             หมากขุม เป็นการละเล่นยามว่าง ที่สามารถเล่นได้ทุกเพศ ทุกวัย เป็นกีฬาที่มีความเสี่ยงต่อการบาดเจ็บหรือการเกิดอุบัติเหตุระหว่างเล่นได้น้อยมาก หมากขุมเป็นกีฬาที่ใช้ในการฝึกสมองคิดด้านการคิดคำนวณ การใช้สมาธิ อีกทั้งยังเป็นกีฬาที่ฝึกให้ผู้เล่นรู้จักการคิดวางแผนในการทำงานทุกอย่างสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันได้นั่นเอง แต่รู้หรือไม่ว่ากีฬาชนิดนี้นอกจะนิยมเล่นกันในประเทศไทยตอนใต้แล้ว หมากขุมยังเป็นที่รู้จักและนิยมเล่นกันในต่างประเทศอีกด้วย โดยหลายประเทศในโลกนิยมเล่นหมากขุมนับตั้งแต่แอฟริกาลงมาถึงอินเดีย ศรีลังกา ไทย มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และประเทศอื่นอีก แต่ละประเทศก็เรียกชื่อแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับภาษาของชาตินั้น ๆ 

           อุปกรณ์การเล่นหมากขุมนั้นไม่จำเป็นต้องหาซื้อให้ยุ่งยาก เพียงแต่สามารถทำเองได้ง่าย ๆ หรือใช้วิธิการขุดหลุมในพื้นดินโดยใช้ช้อนให้พื้นดินมีลักษณะเป็นหลุมและรางคล้าย ๆ กับอุปกรณ์การเล่นหมากขุมที่ทำมาจากไม้

           วิธีทำอุปกรณ์การเล่นหมากขุมที่นิยมกันมีดังนี้

                    1. รางหมากขุม นิยมทำด้วยไม้ชนิดต่าง ๆ โดยทำเป็นรูปคล้ายเรือ ขุดเป็นหลุมขนาดเท่ากันเรียงเป็น 2 แถว เป็นหลุมกลมคล้ายหลุมขนมครก เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 8-9 เซนติเมตร ลึกประมาณ 4-5 เซนติเมตร ในแต่ละแถวนิยมมี 7 หลุม ตรงส่วนปลายของรางหมากขุมทั้ง 2 ข้าง มีหลุมขนาดใหญ่พิเศษข้างละหลุม มีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 10-13 เซนติเมตร อาจทำเป็นหลุมกลมหรือหลุมรูปสามเหลี่ยม เรียกหลุมใหญ่ทั้ง 2 ข้างนี้ ว่า แม่เริน (แม่เรือน) หัวแม่เรินหรือหัวเมือง
                   2. หมาก หรือลูกหมากขุม นิยมใช้เมล็ดมะขาม ลูกแก้ว ลูกหิน ซึ่งมีลักษณะกลมรีเปลือกแข็งเป็นสีเทาอ่อน มีขนาดพองาม เบา ทน และดูสะอาดตา หรืออาจใช้เมล็ดพืชอย่างอื่นที่มีขนาดและลักษณะใกล้เคียงกันก็ได้ เช่น เมล็ดมะขามสุก บางทีใช้ดินเหนียวปั้นเป็นลูกธนูแล้วตากแห้ง แต่ไม่นิยมเพราะไม่ทนและเปื้อนมือง่าย ปัจจุบันนิยมใช้ลูกแก้วแทน

           วิธีและขั้นตอนการเล่นหมากขุม

                    1. การเล่นหมากขุมจะเล่นได้ไม่เกินรางละ 2 คน ซึ่งทั้ง 2 คนต้องนั่นหันหน้าฝั่งตรงข้ามกัน ซึ่งนั่งฝั่งตรงข้ามกับราง และใช้ก้อนหิน ลูกแก้ว เม็ดมะขาม เมล็ดสวาท หรืออะไรก็ได้ที่มีลักษณะเป็นกลม ๆ หรือเป็นชิ้นก็ได้ไม่ใหญ่มาก จำนวน 7 ชิ้น หรือ 7 ลูก ซึ่งเรียกว่าลูกหมาก โดยผู้เล่นแต่ละคนจะต้องใส่ลูกหมากหลุมละ 7 ลูก ทั้ง 7 หลุม ส่วนหลุมหัวเมืองไม่ต้องใส่ให้เว้นว่างไว้
                    2. การเดินหมาก ผู้เล่นจะเริ่มเดิมพร้อมกันทั้ง 2 ฝ่าย เรียกว่า แข่งเมือง โดยผู้เล่นต้องทำการหยิบลูกหมากจากหลุมเมืองของตัวเองหลุมใดได้ก็ได้ ซึ่งโดยส่วนใหญ่จะหยิบหลุมสุดท้ายของฝ่ายตัวเอง เพราะจากการคำนวณเกมส์การละเล่นลูกหมากเม็ดสุดท้ายจะหมดที่หัวเมืองของตัวเองพอดี

                        2.1 ส่วนวิธีเดินหมากนั้น จะเดินจากจากขวาไปซ้าย และทุกครั้งที่เดินหมาก ผู้เล่นต้องใส่ลูกหมากลงในหลุม โดยเริ่มใส่หลุมแรกถัดจากหลุ่มเดิมที่มีการหยิบลูกหมากขึ้นมา โดยให้ใส่ลูกหมากหลุมละ 1 เม็ด รวมทั้งใส่หลุมหัวเมืองฝ่ายตนเอง แล้ววนไปใส่หลุมของ    ฝ่ายตรงข้าม ยกเว้นหลุมหัวเมืองของฝ่ายตรงข้าม

                       2.2 เมื่อเดินลูกหมากเม็ดสุดท้ายใส่ในหลุมแล้วพบว่าในหลุมนั้นมีลูกหมากอยู่ก่อนแล้ว ให้หยิบลูกหมากทั้งหมดในหลุมรวมทั้งลูกหมากที่เพิ่งใส่ลงในหลุมด้วย ขึ้นมาทั้งหมด จากนั้นให้เริ่มเดินหมากต่อไป โดยใส่ในหลุมถัดไป เล่นเดินหมากอย่างนี้จนลูกหมดหากเม็ดสุดท้ายหมดลงในหลุมที่เป็นหลุมว่าง ถือว่าหมากตาย ถ้าเดินหมากตายในหลุมเมืองของฝ่ายตรงข้ามก็ถือว่าสิ้นสุดการเดินหมาก แต่ถ้าตายในหลุมเมืองฝ่ายตน ให้ผู้เล่นกินหมากหลุมเมืองซึ่งอยู่ตรงข้ามกับหลุมที่เราเดินหมากมาตาย โดยควักลูกหมากทั้งหมดในหลุมไปไว้ในหลุมหัวเมืองของฝ่ายตน เรียกว่า กินแทน เล่นอย่างนี้จนหลุมเมืองของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งหมดลูกหมาก เดินต่อไปไม่ได้ ลูกหมากทั้งหมดจะไปรวมอยู่หลุมหัวเมืองของทั้ง 2 ฝ่าย จึงเริ่มเล่นรอบใหม่ต่อไป
                   3. การเดินหมากรอบที่สอง ผู้เล่นจะผลัดกันเดินหมากทีละคน ทำเช่นเดียวกับการเดินหมากในรอบแรก โดยก่อนเริ่มเดินหมากรอบที่ 2 ให้ผู้เล่นทั้ง 2 ฝ่าย นำลูกหมากจากหลุมหมากหัวเมืองฝ่ายตนเองใส่ลงในหลุม ๆ ละ 7 ลูก ในฝ่ายของตัวเอง คราวนี้ผู้เล่นหมากขุมแต่ละฝ่ายจะมีลูกหมากไม่เท่ากัน ผู้เล่นฝ่ายที่มีลูกหมากมากกว่าจะเป็นผู้เดินหมากก่อน ผู้เล่นฝ่ายที่มีลูกหมากน้อยกว่าจะใส่ไม่ครบทุกหลุม หลุมใดมีไม่ครบให้นำลูกหมากที่เหลือไปใส่ในหลุมหัวเมืองฝ่ายตน หลุมใดไม่มีลูกหมากเรียกว่า เมืองหม้าย หรือเมืองแม่หม้าย หลุมเมืองหม้ายจะไม่ใส่ลูกหมาก ถ้าฝ่ายใดใส่จะถูกริบเป็นของฝ่ายตรงกันข้าม ในการเล่นจะเล่นจนฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งหมดลูกหมากเดินต่อไปไม่ได้แล้ว  และจะนับเป็นเมืองหม้าย ฝั่งใหนที่มีจำนวนเมืองหม้ายมากกว่าฝ่ายนั้นจะเป็นฝ่ายแพ้ในเกมส์ นั้น ๆ 

                     รางหมากขุม หรือรางหมากหลุม ในอดีตนิยมทำเป็นรูปเรือ แต่ในปัจจุบันพบเห็นรางหมากขึมเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า อีกทั้งในยุคของสารสนเทศ ผู้เขียนยังเคยพบเห็นว่ามีการพัฒนา Application เกมหมากขุม หมากหลุมขึ้น และเปิดให้ผู้ที่สนใจดาวน์โหลดเพื่อนำไปเล่นได้อีกช่องทางหนึ่ง ซึ่งถือว่านักพัฒนา Application ได้ให้ความสนใจและมีการสืบทอดและส่งต่อกีฬาชนิดนี้ โดยใช้ Software เป็นสื่อกลางในการเผยแพร่ ถ่ายทอด และส่งต่อให้กับคนรุ่นหลังต่อไป