ประเทศไทยติดอันดับ Top 3 ของเอเชีย ที่อัตราการเกิดน้อยที่สุดในโลก แซงหน้าประเทศญี่ปุ่น

ในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยประสบปัญหาอัตราการเกิดที่ลดลงอย่างต่อเนื่อง ซึ่งในปี 2024 ประเทศไทยได้กลายเป็นหนึ่งใน 3 ประเทศที่มีอัตราการเกิดต่ำที่สุดในโลก โดยลดลงถึง 81% ในช่วง 74 ปีที่ผ่านมา ตัวเลขนี้สะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมในประเทศที่ส่งผลกระทบต่อทั้งปัจจุบันและอนาคตของประเทศในหลายมิติ

อัตราการเกิดในประเทศไทยในอดีต

ย้อนกลับไปในปี 1950 ประเทศไทยมีอัตราการเกิดเฉลี่ยประมาณ 6.2 คนต่อครอบครัว ซึ่งสะท้อนถึงสังคมเกษตรกรรมที่มีความเชื่อว่า “ลูกมาก ช่วยงานมาก” ในยุคนั้น ครอบครัวขนาดใหญ่เป็นเรื่องปกติ เด็ก ๆ ทำหน้าที่ช่วยเหลือในด้านการเกษตร และเป็นเสาหลักทางเศรษฐกิจในระยะยาวของครอบครัว

แต่เมื่อเข้าสู่ยุค 1970 ประเทศไทยได้เริ่มรณรงค์เรื่องการวางแผนครอบครัว ผ่านแคมเปญที่ได้รับการยกย่องจากนานาชาติ เช่น โครงการแจกถุงยางอนามัยฟรีในชุมชน ซึ่งทำให้อัตราการเกิดลดลงอย่างรวดเร็ว ในปี 2023 อัตราการเกิดเฉลี่ยในประเทศไทยลดลงเหลือ 1.2 คนต่อครอบครัว ซึ่งต่ำกว่าระดับทดแทน (replacement level) ที่ 2.1 คนต่อครอบครัว

สาเหตุของการลดลงของอัตราการเกิด

การลดลงของอัตราการเกิดในประเทศไทยไม่ได้เกิดขึ้นเพียงจากปัจจัยเดียว แต่เกิดจากหลากหลายปัจจัยที่เชื่อมโยงกัน ดังนี้:

1. การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ

เศรษฐกิจของประเทศไทยเปลี่ยนผ่านจากเกษตรกรรมสู่สังคมอุตสาหกรรมและบริการ การมีลูกไม่ได้เป็นข้อได้เปรียบทางเศรษฐกิจอีกต่อไป เพราะค่าครองชีพที่สูงขึ้นในเมืองทำให้การเลี้ยงดูบุตรกลายเป็นภาระที่ใหญ่โต

2. การศึกษาและการจ้างงาน

ประชากรไทย โดยเฉพาะผู้หญิง มีโอกาสเข้าถึงการศึกษามากขึ้น และมีบทบาทในตลาดแรงงานมากขึ้น ความสำเร็จในอาชีพการงานกลายเป็นเป้าหมายที่สำคัญกว่าการสร้างครอบครัว

3. การเปลี่ยนแปลงทางค่านิยม

ค่านิยมในสังคมไทยเปลี่ยนไป ผู้คนให้ความสำคัญกับการใช้ชีวิตส่วนตัว การท่องเที่ยว และการทำตามความฝันส่วนตัวมากกว่าการมีครอบครัวใหญ่ นอกจากนี้ การแต่งงานและการมีลูกในวัยที่ช้าลงก็เป็นปัจจัยที่ส่งผลโดยตรง

4. ค่าใช้จ่ายในการเลี้ยงดูบุตร

ค่าใช้จ่ายในการเลี้ยงดูบุตรเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในเรื่องการศึกษา สุขภาพ และความเป็นอยู่ที่ดี ทำให้คู่สมรสจำนวนมากเลือกที่จะไม่มีบุตรเพื่อรักษาคุณภาพชีวิตของตัวเอง

5. ปัญหาทางสุขภาพและการเจริญพันธุ์

ความเครียดจากการทำงานและการใช้ชีวิตในเมืองใหญ่ส่งผลต่อภาวะมีบุตรยากในประชากรวัยเจริญพันธุ์ รวมถึงปัญหาด้านสุขภาพ เช่น โรคเรื้อรังที่เพิ่มขึ้นในคนหนุ่มสาว

ผลกระทบของอัตราการเกิดที่ลดลง

อัตราการเกิดที่ลดลงส่งผลกระทบในหลากหลายมิติ ทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง

1. สังคมผู้สูงอายุ

เมื่ออัตราการเกิดลดลง ประชากรผู้สูงอายุจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ซึ่งประเทศไทยกำลังเข้าสู่ “สังคมผู้สูงอายุระดับสุดยอด” (super-aged society) ในปี 2031 ส่งผลให้เกิดภาระทางเศรษฐกิจและสังคม เช่น การดูแลสุขภาพผู้สูงอายุและความขาดแคลนแรงงานในอนาคต

2. การลดลงของกำลังแรงงาน

ประชากรวัยแรงงานที่ลดลงหมายถึงการขาดแคลนแรงงานในอุตสาหกรรมต่าง ๆ ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศ และอาจทำให้ต้องพึ่งพาแรงงานจากต่างชาติในอนาคต

3. ระบบประกันสังคม

การลดลงของจำนวนผู้เสียภาษีและผู้ที่จ่ายเงินสมทบเข้ากองทุนประกันสังคม ทำให้รัฐบาลต้องเผชิญกับภาระที่เพิ่มขึ้นในการจัดการงบประมาณสำหรับดูแลประชากรสูงอายุ

4. การเปลี่ยนแปลงในโครงสร้างครอบครัว

ครอบครัวขนาดเล็กหรือคู่สมรสที่ไม่มีบุตรกลายเป็นเรื่องปกติ ส่งผลให้ระบบครอบครัวขยาย (extended family) ที่เคยช่วยดูแลผู้สูงอายุอ่อนแอลง

เปรียบเทียบกับประเทศญี่ปุ่น

ประเทศไทยได้แซงหน้าญี่ปุ่นในฐานะประเทศที่มีอัตราการเกิดต่ำกว่า แม้ญี่ปุ่นจะเป็นที่รู้จักในเรื่อง “วิกฤตประชากร” มายาวนาน แต่การที่ประเทศไทยมีอัตราการเกิดที่ลดลงเร็วกว่าญี่ปุ่นสะท้อนถึงความแตกต่างในโครงสร้างสังคมและความพร้อมในการรับมือกับปัญหานี้

ญี่ปุ่นมีระบบสวัสดิการที่พัฒนาแล้ว และพยายามกระตุ้นการเกิดผ่านนโยบายสนับสนุน เช่น การให้เงินอุดหนุนครอบครัวที่มีบุตร และการสร้างความสมดุลระหว่างการทำงานและชีวิตส่วนตัว แต่ประเทศไทยยังคงเผชิญกับความท้าทายในการออกแบบนโยบายที่เหมาะสมกับบริบททางเศรษฐกิจและสังคมของตนเอง