ไขปริศนา!! เครื่องหมาย ℞ บนใบสั่งยา คืออะไรและมีที่มาอย่างไรกันแน่?

สัญลักษณ์ ℞ หริอเขียนเป็นตัวอักษร Rx เป็นเครื่องหมายประจำวิชาชีพเภสัชกรรม โดยเรามักจะเห็นสัญภาพลักษณ์โกร่งบดยาพร้อมตัวอักษรย่อ Rx ปรากฎอยู่บนใบสั่งยา ปัจจุบันหมายความว่าให้เภสัชกรจัดเตรียมยาให้ผู้ป่วยตามที่แพทย์สั่ง

แต่ที่มาและความหมายที่แท้จริงของ Rx ว่าเป็นอักษรย่อหรือสัญลักษณ์ยังคงเป็นที่น่ากังขาจวบจนถึงทุกวันนี้ และนี่คือทฤษฎีบางส่วนเรื่องที่มาของสัญลักษณ์ Rx

Rx = อักษรย่อของคำว่า Recipe
ในสมัยอาณาจักรโรมันเรืองอำนาจ มีการใช้ภาษาลาติน โดยคำว่า ‘recipere’ เมื่อเขียนจะสามารถย่อได้เป็นตัวอักษร Rx แปลว่าให้ผู้ป่วยรับยาดังที่ระบุไว้

แต่หลังจากนั้นราวศตวรรษที่ 15 ความหมายของคำว่า recipe ได้เปลี่ยนแปลงไปเล็กน้อยในภาษาฝรั่งเศสยุคกลาง récipé สามารถแปลได้ว่า ‘สูตรการปรุงยา’ ได้ และในช่วงกลางยุคศวรรษที่ 17 คำว่า récipé ก็ถูกนำไปใช้กับการทำอาหารด้วย กลายเป็นคำเรียก ‘สูตรการทำอาหาร’ ไปในที่สุด

ในขณะที่นักประวัติศาสตร์ให้น้ำหนักไปที่คำว่า recipe มากที่สุด แต่มีอีกทฤษฎีหนึ่งที่น่าจะเป็นไปได้ เนื่องจากในยุคโบราณนั้นการแพทย์ยังไม่ก้าวหน้า มีโอกาสมากที่ผู้ป่วยจะเสียชีวิต จึงมีการใช้ความเชื่อในเรื่องเทพเจ้าเข้ามาเกี่ยวข้องกับการรักษาด้วย การเขียน ℞ จึงเป็นเหมือนการลงยันต์ โดยนักวิชาการบางกลุ่มก็มีความเชื่อว่า Px น่าจะเป็นสัญลักษณ์ของ “เทพฮอรัส” พระโอรสของเทพโอซีริสและเทพีไอซิส ชาวอียิปต์โบราณใช้ขับไล่ความชั่วร้าย และขอพรให้ได้มีสุขภาพดี ซึ่งแพทย์ในกรีกยุคแรกนั้นได้รับศาสตร์ด้านการรักษาส่วนหนึ่งมาจากอียิปต์โบราณนั่นเอง

นักวิชาการอีกหนึ่งกลุ่มก็เชื่อว่าอาจจะมาจากสัญลักษณ์ของเทพซุส (จูปิเตอร์) เทพผู้ยิ่งใหญ่ของชาวกรีก – โรมัน โดยเมื่อรับการรักษาแล้วจะมีการสวดวิงวอนขอการช่วยเหลือจากเทพซุสให้อาการของผู้ป่วยดีขึ้น

นอกจากนี้ยังมีสัญลักษณ์อื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับเทพกรีก – โรมัน ในวงการแพทย์อีกด้วย เช่น

ถ้วยยาไฮเกีย ของเทพีไฮเกีย เป็นเทพีแห่งสุขอนามัย เป็นธิดาของ เทพแอสคลิปิอัสซึงเป็นเทพแห่งการรักษาโรค โดยเทพแอสคลิปิอัสได้รับการยกย่องให้เป็นเทพแห่งการแพทย์ ส่วนเทพีไฮเกียได้รับการยกย่องว่าเป็นเทพแห่งเภสัชกรรม

เทพีไฮเกีย

เทพแอสคลิปิอัส ⚕

เกร็ดความรู้เพิ่มเติม

แท้จริงแล้วสัญลักษณ์ที่หมายถึงการแพทย์คือ คทาของเทพแอสคลิปิอัส (Rod of Asclepius) ซึ่งเป็นสัญลักษณ์รูปงูตัวเดียวพันไม้คทา แต่ด้วยความคล้ายคลึงกันนั้นจึงมีความสับสนกันกับคทางูไขว้ (Caduceus) ของเทพเฮอร์เมส เทพผู้ส่งสารจากพระเจ้า ซึ่งมีสัญลักษณ์เป็นรูปงูสองตัวพันไม้เท้า และมีปีก โดยเฮอร์เมสเป็นเทพเจ้าแห่งการค้า การสื่อสาร การเดินทาง และเป็นเทพของหัวขโมยด้วย ตามตำนานเล่าว่าเทพเฮอร์เมสพบงูสองตัวต่อสู้กัน จึงได้เอาไม้คทาคั่นงูทั้งสองตัวไว้เพื่อยุติความขัดแย้ง งูทั้งสองจึงหยุดทะเลาะกันและพันอยู่ที่คทานั้น จึงเป็นสัญลักษณ์ของความเป็นกลาง การทูต สันติภาพ ซึ่งไม่ได้เกี่ยวข้องกับการแพทย์ แต่เป็นการค้าขายที่มุ่งหวังผลกำไรต่างหาก

แต่เนื่องจากผู้จัดทำเอกสารตำราทางการแพทย์ได้เกิดความสับสนระหว่างสัญลักษณ์งูพันไม้เท้าทั้งสอง จึงมีการใช้กันผิดพลาดนับแต่นั้นมา และสร้างความไม่พอใจให้กับนักวิชาการบางส่วน โดยเห็นว่าไม่สมควรนำมาใช้ในวงการแพทย์เป็นอย่างยิ่ง

ดังนั้นจำไว้ว่า หากเห็นไม้เท้า และงูสองตัวมีปีกในวงการแพทย์ นั่นแปลว่าเกิดจากความผิดพลาดของคนออกแบบตราสัญลักษณ์ที่อาจจะสับสนเรื่องตำนานเทพเจ้าไปนิดนึง

เรียบเรียงโดย หมีขาว มีข่าวมาเล่าให้ฟัง

ที่มา: todayifoundout, florenceinferno,