ย้อนรอยรถไฟสายแรกของไทย ทำไมมีคำตอบทั้ง “สายปากน้ำ” และ “สายโคราช”

รถไฟสายแรกของสยาม

เมื่อพูดถึง รถไฟสายแรกของประเทศไทย หลายคนอาจพบคำตอบไม่เหมือนกัน บางแหล่งระบุว่าเป็น “รถไฟสายปากน้ำ” ขณะที่บางแหล่งกล่าวถึงทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมา

แท้จริงแล้ว คำตอบทั้งสองไม่ได้ขัดแย้งกัน เพราะต้องแยกให้ชัดระหว่าง รถไฟเอกชนสายแรกที่เปิดให้บริการในสยาม กับ รถไฟหลวงสายแรกของรัฐบาล

รถไฟสายปากน้ำ รถไฟเอกชนสายแรกของสยาม

ทางรถไฟสายแรกที่เปิดให้บริการเชิงพาณิชย์ในสยามคือ ทางรถไฟสายปากน้ำ หรือเส้นทางกรุงเทพฯ–สมุทรปราการ ดำเนินกิจการโดยบริษัทเอกชนภายใต้สัมปทาน

เส้นทางเริ่มต้นบริเวณหัวลำโพงไปยังเมืองปากน้ำ จังหวัดสมุทรปราการ มีระยะทางประมาณ 21 กิโลเมตร เปิดเดินรถอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2436 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือรัชกาลที่ 5

พระองค์เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดการเดินรถและประทับขบวนรถไฟพระที่นั่งเป็นปฐมฤกษ์ ทำให้รถไฟสายปากน้ำได้รับการยอมรับว่าเป็นรถไฟสายแรกที่เปิดใช้งานจริงในสยาม

กิจการรถไฟสายนี้ดำเนินงานต่อมาอีกหลายสิบปี ก่อนยกเลิกการเดินรถในวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2503 แนวทางรถไฟเดิมบางช่วงถูกปรับใช้เป็นถนนและพื้นที่คมนาคมในกรุงเทพฯ กับสมุทรปราการ

รถไฟหลวงสายแรกของรัฐบาล

ส่วนทางรถไฟหลวงสายแรกของรัฐบาลคือ ทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมา ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของกิจการรถไฟหลวงและเครือข่ายรถไฟของประเทศไทยในเวลาต่อมา

เมื่อการก่อสร้างเสร็จบางส่วน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดการเดินรถช่วง กรุงเทพฯ–อยุธยา เมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2439 ระยะทางประมาณ 71 กิโลเมตร

การรถไฟแห่งประเทศไทยจึงถือวันที่ 26 มีนาคมของทุกปีเป็น วันสถาปนากิจการรถไฟไทย เพื่อรำลึกถึงการเปิดเดินรถไฟหลวงสายแรกของประเทศ

หลังจากนั้น การก่อสร้างได้ขยายเส้นทางต่อไปจนถึงนครราชสีมา และสร้างเสร็จตลอดสาย ระยะทางประมาณ 265 กิโลเมตร พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ ทรงเปิดทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมาอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2443

แล้วสายใดคือรถไฟสายแรกของไทย?

หากนับจากรถไฟที่เปิดให้ประชาชนใช้บริการในสยามเป็นครั้งแรก คำตอบคือ รถไฟสายปากน้ำ ซึ่งเปิดเดินรถใน พ.ศ. 2436

แต่หากหมายถึงรถไฟหลวงที่รัฐบาลสร้างและบริหารกิจการ คำตอบคือ ทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมา โดยเปิดเดินรถช่วงแรกระหว่างกรุงเทพฯ–อยุธยาใน พ.ศ. 2439 ก่อนเปิดตลอดเส้นทางถึงนครราชสีมาใน พ.ศ. 2443

ดังนั้น คำว่า “รถไฟสายแรกของไทย” จึงมีคำตอบได้สองแบบ ขึ้นอยู่กับว่ากำลังกล่าวถึงรถไฟเอกชนสายแรก หรือรถไฟหลวงสายแรกของรัฐบาล