ปลาไหลไฟฟ้าช็อตคนตายได้ไหม

เห็นชื่อว่าปลาไหลไฟฟ้าแล้วคำถามแรกคงหนีไม่พ้น ถ้าเราเผลอลงน้ำไปเจอตัวใหญ่เข้า มันจะปล่อยไฟจนเสียชีวิตตรงนั้นเลยหรือเปล่า คำตอบสั้น ๆ คือมีโอกาสทำให้เกิดอันตรายรุนแรงและเสียชีวิตได้ แต่เหตุการณ์ไม่ได้ตรงไปตรงมาแบบจับสายไฟแรงสูงแล้วล้มทันทีทุกครั้ง ความเสี่ยงสำคัญมากอยู่ที่การถูกช็อกจนควบคุมกล้ามเนื้อไม่ได้ ตกใจ สำลักน้ำ หรือหมดแรงแล้วจมน้ำ

ก่อนอื่น สัตว์ชนิดนี้ไม่ใช่ปลาไหลแท้ตามการจัดจำแนก แต่เป็นปลาน้ำจืดรูปร่างยาวในกลุ่มปลามีด อาศัยอยู่ในลุ่มน้ำแอมะซอน โอริโนโก และแหล่งน้ำทางตอนเหนือของอเมริกาใต้ ร่างกายส่วนใหญ่ของมันเต็มไปด้วยเซลล์พิเศษที่เรียกว่าอิเล็กโทรไซต์ เซลล์แต่ละเซลล์สร้างความต่างศักย์เพียงเล็กน้อย ทว่าเมื่อต่อเรียงกันเป็นจำนวนมากและสั่งให้ทำงานพร้อมกัน ผลที่ได้ก็คล้ายแบตเตอรี่หลายก้อนต่ออนุกรมจนเกิดแรงดันสูง

ปลาไหลไฟฟ้าปล่อยกระแสได้สองลักษณะ สัญญาณอ่อนใช้รับรู้สิ่งรอบตัวและสื่อสาร ส่วนการปล่อยแรงใช้ล่าเหยื่อหรือป้องกันตัว งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Nature Communications บันทึกว่า Electrophorus voltai ตัวหนึ่งปล่อยแรงดันได้ถึง 860 โวลต์ สูงกว่าตัวเลขราว 650 โวลต์ที่เคยกล่าวถึงกันมานาน ตัวเลขนี้ฟังดูน่ากลัว แต่การดูแค่จำนวนโวลต์ยังบอกผลต่อมนุษย์ไม่ได้ทั้งหมด

ความรุนแรงของไฟฟ้าช็อกขึ้นอยู่กับกระแสที่ไหลผ่านร่างกาย ระยะเวลาที่ได้รับ เส้นทางของกระแส สภาพผิว ตำแหน่งสัมผัส ขนาดของปลา และสภาพแวดล้อมด้วย การปล่อยไฟของปลามาเป็นพัลส์สั้น ๆ ไม่เหมือนไฟบ้านที่จ่ายต่อเนื่อง แต่ปลาอาจยิงพัลส์แรงถี่หลายครั้งติดกันได้ เมื่อโดนเข้าไปกล้ามเนื้ออาจหดตัวอย่างควบคุมไม่ได้ เกิดอาการเจ็บรุนแรง มึนงง เสียการทรงตัว หรือขยับแขนขาไม่สะดวก

ตรงนี้เองที่น้ำทำให้สถานการณ์น่ากลัวขึ้น คนที่ถูกช็อกบนพื้นอาจล้มแล้วถอยออกมาได้ แต่คนที่กำลังว่ายน้ำ หากแขนขาเกร็งหรือหยุดว่ายเพียงช่วงหนึ่งก็อาจจมน้ำ กระแสน้ำ ความลึก ความตกใจ และการถูกช็อกซ้ำเพิ่มความเสี่ยงเข้าไปอีก คนที่มีโรคหัวใจ จังหวะหัวใจผิดปกติ หรืออุปกรณ์ไฟฟ้าที่ฝังอยู่ในร่างกายยิ่งไม่ควรประเมินเหตุการณ์ต่ำเกินไป

นักวิจัยยังพบพฤติกรรมป้องกันตัวที่น่าสนใจ เมื่อถูกคุกคามในน้ำตื้น ปลาไหลไฟฟ้าสามารถยกส่วนหน้าของลำตัวขึ้นแนบกับสิ่งที่มองว่าเป็นภัย แล้วปล่อยไฟออกมา การสัมผัสโดยตรงช่วยให้กระแสผ่านเป้าหมายได้มากขึ้น ยิ่งตัวปลายกสูง พื้นที่สัมผัสและผลของการช็อกก็อาจเพิ่มขึ้น พฤติกรรมนี้อธิบายได้ว่าทำไมการยื่นมือ จับด้วยมือเปล่า หรือต้อนปลาไว้ในพื้นที่แคบจึงเป็นเรื่องเสี่ยง

แล้วมีหลักฐานชัดไหมว่าปลาไหลไฟฟ้าฆ่าคนด้วยกระแสโดยตรง คำกล่าวเรื่องมนุษย์เสียชีวิตจากมันมีมานาน แต่รายงานที่ยืนยันสาเหตุทางการแพทย์โดยตรงมีจำกัด จึงไม่ควรสรุปว่าการโดนทุกครั้งจะเสียชีวิต ขณะเดียวกันก็ไม่ควรแปลว่าไม่มีอันตราย เพราะการช็อกซ้ำในน้ำสามารถนำไปสู่การจมน้ำ การบาดเจ็บจากการล้ม หรือภาวะแทรกซ้อนของหัวใจได้ แม้ไฟจะไม่ใช่สาเหตุสุดท้ายเพียงอย่างเดียวก็ตาม

หากพบปลาไหลไฟฟ้าในธรรมชาติ ควรรักษาระยะ ไม่ลงไปจับ ไม่ใช้สวิงหรือโลหะไปแหย่ และไม่ต้อนมันจนไม่มีทางหนี หากอยู่ในน้ำแล้วสงสัยว่ามีปลาอยู่ใกล้ ให้ถอยออกจากบริเวณอย่างสงบและขึ้นจากน้ำเมื่อทำได้ ผู้ช่วยเหลือไม่ควรกระโดดลงไปจับตัวคนหรือจับปลาด้วยมือเปล่าจนกลายเป็นผู้ประสบเหตุเพิ่ม ควรเรียกเจ้าหน้าที่กู้ภัยหรือผู้เชี่ยวชาญในพื้นที่

หลังถูกช็อก หากผู้ประสบเหตุหมดสติ หายใจผิดปกติ เจ็บหน้าอก ใจสั่น กล้ามเนื้ออ่อนแรง มีแผล หรือเกือบจมน้ำ ให้ขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที ถ้าขึ้นจากน้ำอย่างปลอดภัยแล้วพบว่าไม่หายใจ ผู้ที่ผ่านการฝึกควรเริ่มทำ CPR และใช้เครื่อง AED หากมี ระหว่างนั้นต้องระวังอันตรายในน้ำก่อนเข้าไปช่วยเสมอ คนที่สำลักน้ำแม้ฟื้นและดูดีขึ้นก็ควรได้รับการประเมิน เพราะอาการทางระบบหายใจอาจตามมาได้

ดังนั้น ปลาไหลไฟฟ้าไม่ได้เป็นเครื่องประหารที่แตะปุ๊บเสียชีวิตปั๊บ แต่เป็นสัตว์ที่สร้างการช็อกแรงพอให้มนุษย์เจ็บ เกร็ง เสียการทรงตัว และตกอยู่ในภาวะอันตรายถึงชีวิต โดยเฉพาะเมื่อเหตุเกิดในน้ำ ทางที่ปลอดภัยที่สุดไม่ใช่ทดลองว่ามันทนได้แค่ไหน แต่คือไม่แตะ ไม่ต้อน และออกจากบริเวณให้เร็วโดยไม่ทำให้ปลารู้สึกว่ากำลังถูกโจมตี

อ้างอิงข้อมูล
https://www.nature.com/articles/s41467-019-11690-z
https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1604009113