โอโซน ประโยชน์และอันตรายที่หลายคนอาจไม่เคยรู้

โอโซนคืออะไร? รู้จักประโยชน์และอันตรายที่อยู่ใกล้ตัวกว่าที่คิด

โอโซน หรือ O₃ เป็นก๊าซที่ประกอบด้วยอะตอมของออกซิเจน 3 อะตอม แตกต่างจากออกซิเจนที่เราหายใจทั่วไป ซึ่งประกอบด้วยออกซิเจน 2 อะตอม หรือ O₂

หลายคนอาจคุ้นเคยกับคำว่า “ชั้นโอโซน” ซึ่งทำหน้าที่ช่วยดูดซับรังสีอัลตราไวโอเลตจากดวงอาทิตย์ ไม่ให้ผ่านลงมาถึงพื้นโลกมากเกินไป นับว่าเป็นประโยชน์อย่างมหาศาลต่อมนุษย์ สัตว์ พืช และสิ่งมีชีวิตบนโลก

อย่างไรก็ตาม โอโซนไม่ได้มีแต่ด้านที่เป็นประโยชน์ เพราะเมื่ออยู่ต่างตำแหน่งหรือมีความเข้มข้นไม่เหมาะสม ก็อาจกลายเป็นมลพิษที่ส่งผลต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อมได้เช่นกัน

โอโซนชั้นบนกับโอโซนระดับพื้นดิน ต่างกันอย่างไร?

สิ่งที่คนทั่วไปมักสับสน คือโอโซนในชั้นบรรยากาศสูงกับโอโซนที่อยู่ใกล้พื้นดิน แม้จะเป็นก๊าซชนิดเดียวกัน แต่มีผลกระทบแตกต่างกัน

โอโซนในชั้นบรรยากาศสูง ทำหน้าที่คล้ายเกราะป้องกันโลก ช่วยดูดซับรังสีอัลตราไวโอเลตบางส่วนจากดวงอาทิตย์ จึงมักถูกเรียกว่า “โอโซนดี”

ส่วน โอโซนระดับพื้นดิน หรือที่มักเรียกว่า “โอโซนไม่ดี” ไม่ได้ถูกปล่อยออกมาจากแหล่งกำเนิดโดยตรงทั้งหมด แต่สามารถเกิดจากปฏิกิริยาระหว่างมลพิษจากไอเสียรถยนต์ โรงงานอุตสาหกรรม และสารเคมีบางชนิด เมื่อได้รับแสงแดด

ด้วยเหตุนี้ ในวันที่อากาศร้อน แดดจัด และมีมลพิษสะสม โอโซนระดับพื้นดินอาจเพิ่มสูงขึ้นและส่งผลต่อคุณภาพอากาศได้

สูดดมโอโซนมากเกินไป อาจกระทบระบบทางเดินหายใจ

โอโซนมีคุณสมบัติเป็นสารออกซิไดซ์ที่มีความไวต่อการเกิดปฏิกิริยา เมื่อสูดเข้าสู่ร่างกายจึงอาจทำให้เกิดการระคายเคืองต่อระบบทางเดินหายใจได้

อาการที่อาจพบ ได้แก่

• ระคายเคืองหรือเจ็บคอ

• ไอ

• หายใจไม่สะดวก

• หายใจมีเสียงหวีด

• รู้สึกแน่นหรือเจ็บหน้าอก

• หายใจลึกได้ลำบาก

ผลกระทบอาจแตกต่างกันตามความเข้มข้น ระยะเวลาที่สัมผัส สุขภาพของแต่ละคน และระดับกิจกรรมกลางแจ้ง โดยผู้ที่เป็นโรคหอบหืด เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่ทำงานหรือออกกำลังกายกลางแจ้ง อาจมีความเสี่ยงมากกว่าคนทั่วไป

การสัมผัสโอโซนในระดับสูงหรือเป็นเวลานาน ยังอาจทำให้ทางเดินหายใจเกิดการอักเสบ กระทบการทำงานของปอด หรือทำให้อาการของโรคระบบทางเดินหายใจเดิมรุนแรงขึ้นได้

ไม่ได้กระทบแค่คน แต่ยังส่งผลต่อพืชและสิ่งแวดล้อม

โอโซนระดับพื้นดินไม่ได้ส่งผลต่อสุขภาพของคนเท่านั้น แต่ยังอาจทำลายเซลล์ของพืช ทำให้กระบวนการสังเคราะห์แสงและการเจริญเติบโตได้รับผลกระทบ

เมื่อพืชได้รับโอโซนในระดับสูงต่อเนื่อง อาจเกิดผลตามมา เช่น

• เจริญเติบโตช้าลง

• ใบเกิดความเสียหาย

• ผลผลิตทางการเกษตรลดลง

• อ่อนแอต่อโรค แมลง และสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสมมากขึ้น

จึงเห็นได้ว่า ปัญหาโอโซนระดับพื้นดินเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องทั้งกับสุขภาพ คุณภาพอากาศ ระบบนิเวศ และภาคการเกษตร

แล้วโอโซนมีประโยชน์อย่างไร?

แม้โอโซนอาจเป็นอันตรายเมื่อสูดดมในระดับที่ไม่เหมาะสม แต่ด้วยคุณสมบัติในการออกซิไดซ์ จึงสามารถนำมาใช้ในระบบที่ออกแบบและควบคุมอย่างเหมาะสมได้

ตัวอย่างการนำโอโซนมาใช้ ได้แก่

• การบำบัดและฆ่าเชื้อในระบบน้ำ

• การบำบัดน้ำเสีย

• การควบคุมกลิ่นในบางกระบวนการ

• การใช้งานในระบบอุตสาหกรรมบางประเภท

โอโซนสามารถช่วยทำลายหรือยับยั้งจุลินทรีย์บางชนิดได้ แต่การใช้งานจำเป็นต้องควบคุมความเข้มข้น ระยะเวลา และพื้นที่อย่างเหมาะสม เพราะก๊าซชนิดเดียวกันที่ใช้ในกระบวนการฆ่าเชื้อ ก็สามารถระคายเคืองต่อปอดเมื่อสูดดมได้เช่นกัน

เครื่องผลิตโอโซนกับเครื่องฟอกอากาศ ต้องดูให้ชัด

ปัจจุบันมีอุปกรณ์บางชนิดที่ใช้คำว่า “โอโซน” เป็นจุดขาย โดยอ้างว่าช่วยลดกลิ่นหรือกำจัดเชื้อโรค จึงควรแยกให้ชัดระหว่าง เครื่องฟอกอากาศทั่วไป กับ เครื่องที่ตั้งใจสร้างหรือปล่อยโอโซน

สำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ ระบุว่า เครื่องผลิตโอโซนบางชนิดอาจปล่อยก๊าซที่ระคายเคืองต่อปอด และไม่ควรเข้าใจว่าการได้กลิ่นคล้ายอากาศหลังฝนตกหมายถึงอากาศสะอาดหรือปลอดภัยเสมอไป

การใช้โอโซนเพื่อกำจัดกลิ่นหรือบำบัดพื้นที่จึงควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญ มีการควบคุมอย่างเหมาะสม และไม่ควรมีคนหรือสัตว์อยู่ในพื้นที่ระหว่างกระบวนการ หากอุปกรณ์กำหนดให้ใช้งานเฉพาะในพื้นที่ว่าง

ก่อนเลือกซื้ออุปกรณ์ ควรตรวจสอบว่าเครื่องนั้นผลิตโอโซนหรือไม่ มีข้อมูลการปล่อยโอโซนหรือมาตรฐานด้านความปลอดภัยอย่างไร และควรอ่านคู่มือการใช้งานอย่างละเอียด

สิ่งที่ควรจำเกี่ยวกับโอโซน

โอโซนไม่ใช่สิ่งที่ “ดีทั้งหมด” หรือ “อันตรายทั้งหมด” แต่ผลกระทบขึ้นอยู่กับตำแหน่ง ความเข้มข้น ระยะเวลาที่สัมผัส และวิธีการใช้งาน

โอโซนในชั้นบรรยากาศสูงช่วยปกป้องสิ่งมีชีวิตจากรังสีอัลตราไวโอเลต ขณะที่โอโซนระดับพื้นดินอาจเป็นมลพิษที่กระทบต่อปอด พืช และสิ่งแวดล้อม

ส่วนการนำโอโซนมาใช้ฆ่าเชื้อหรือบำบัดน้ำ แม้จะมีประโยชน์ แต่ต้องอยู่ภายใต้ระบบควบคุมที่เหมาะสม เพราะการสูดดมโอโซนไม่ได้ให้ประโยชน์ต่อร่างกาย และอาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อระบบทางเดินหายใจได้

การเข้าใจความแตกต่างเหล่านี้ จะช่วยให้เราเลือกใช้อุปกรณ์ได้อย่างระมัดระวัง ดูแลสุขภาพได้ดีขึ้น และไม่หลงเชื่อว่าอุปกรณ์ที่สร้างกลิ่นคล้ายอากาศสดชื่นจะปลอดภัยเสมอไป