ภาพแทน (Representation) คืออะไร? ทำไมเราจึงมักเข้าใจสิ่งประกอบสร้างว่าเป็นความจริง

ภาพตัวแทน (Representation)

ภาพตัวแทน (Representation) หลายคนอาจเข้าใจว่าเป็นเพียงการนำเสนอภาพของบุคคล สิ่งของ หรือเหตุการณ์ตามความเป็นจริง แต่แท้จริงแล้ว ภาพตัวแทนไม่ได้หมายถึงการคัดลอกความจริง หากเป็นการสร้างความหมายให้แก่สิ่งใดสิ่งหนึ่งผ่านการเลือกสรรคำ การเล่าเรื่อง และการใช้ภาษา

Oxford Learner’s Dictionaries ให้นิยามคำว่า Representation ว่าเป็นการนำเสนอบุคคลหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งในลักษณะเฉพาะ หรือสิ่งที่แสดงหรืออธิบายสิ่งนั้น

ความหมายดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า ทุกครั้งที่มีการนำเสนอ ไม่ว่าจะผ่านวรรณกรรม ภาพยนตร์ บทเพลง หรือสื่อรูปแบบใดก็ตาม สิ่งที่ผู้รับสารมองเห็นไม่ใช่ความจริงทั้งหมด หากเป็นความจริงที่ผ่านการคัดเลือก จัดวาง และตีความโดยผู้สร้างสรรค์แล้ว

สอดคล้องกับแนวคิดของสุภาวรัชต์ เฉลิมทรัพย์ (2565, น.57) ที่อธิบายว่า ภาพตัวแทนมิใช่สิ่งที่ดำรงอยู่ตามธรรมชาติ แต่เป็นผลผลิตของการประกอบสร้างขึ้นใหม่อยู่เสมอ ลักษณะของภาพตัวแทนจึงขึ้นอยู่กับวิธีการนำเสนอหรือการเล่าเรื่องผ่านภาษา กล่าวอีกนัยหนึ่ง ความหมายที่ผู้คนรับรู้ต่อบุคคล กลุ่มคน หรือปรากฏการณ์ต่าง ๆ มิได้เกิดขึ้นจากตัวสิ่งนั้นโดยตรง หากเกิดจากวิธีที่สิ่งนั้นถูกนิยามและถ่ายทอดผ่านตัวบท

แนวคิดนี้แตกต่างจากภาพสะท้อน (Reflection) ซึ่งมองว่าตัวบทเปรียบเสมือนกระจกที่สะท้อนความเป็นจริงของสังคม ดังที่ณัฐชนน โรจน์วัลลี (2567, น.35–36) อธิบายว่า แนวคิดภาพสะท้อนให้ความสำคัญกับการพิจารณาว่าเนื้อหาสะท้อนสภาพสังคมได้อย่างไร ขณะที่แนวคิดภาพตัวแทนมองไกลไปกว่านั้น โดยตั้งคำถามว่าความจริงที่ผู้คนรับรู้นั้นถูกสร้างขึ้นด้วยภาษา วาทกรรม และกระบวนการนำเสนออย่างไร

เมื่อมองผ่านแนวคิดภาพตัวแทน เราอาจพบว่าสิ่งที่เคยเชื่อว่าเป็นความจริง แท้จริงแล้วอาจเป็นเพียงความหมายที่ถูกสร้างขึ้นและได้รับการยอมรับซ้ำ ๆ จนกลายเป็นเรื่องปกติ ไม่ว่าจะเป็นภาพของผู้หญิงที่ต้องอ่อนโยน ผู้ชายที่ต้องเข้มแข็ง คนรวยที่ประสบความสำเร็จ หรือแม้แต่ภาพของความรัก ครอบครัว และความงาม ล้วนเป็นภาพแทนที่ถูกผลิตและส่งต่อผ่านงานวรรณกรรม ภาพยนตร์ ข่าว โฆษณา และสื่อรอบตัวเราอยู่เสมอ การศึกษาภาพแทนจึงไม่ใช่การพยายามพิสูจน์ว่าสิ่งใดจริงหรือเท็จ หากเป็นการชวนตั้งคำถามว่า ใครเป็นผู้สร้างความหมายเหล่านั้นขึ้นมา สร้างขึ้นเพื่อใคร และเหตุใดเราจึงเชื่อในความหมายเหล่านั้นโดยแทบไม่รู้ตัว เพราะเมื่อเข้าใจว่าความจริงหลายอย่างอาจเป็นสิ่งที่ถูกประกอบสร้าง เราก็จะสามารถมองสื่อและตัวบทต่าง ๆ ได้อย่างวิพากษ์มากขึ้น แทนที่จะรับความหมายที่ถูกนำเสนอมาโดยปราศจากการตั้งคำถาม

ตัวอย่าง ภาพตัวแทนของผู้หญิงภาคใต้ที่ตกเป็นเหยื่อในความสัมพันธ์

เพลง โนราห์อกหัก ของ โนราห์หญิงขวางหวันมิวสิค

"ว่าออ ว่าอ้อออ โนราห์อกหัก

เพราะไปหลงรักเชื่อคำพี่บ่าวให้รอ

ว่าอีกไม่นาน พี่จะไปขอ

ไอ้เราก็รอ ไม่เห็นแม้ตอขันหมาก"

(โนราห์อกหัก,2565)

จากตัวอย่างข้างต้น แสดงให้เห็นว่า การเลือกใช้คำว่า โนราห์ มาเป็นคำเรียกแทนตัวผู้หญิงภาคใต้ ซึ่งเป็นการใช้นามนัย เพื่อเชื่อมโยงผู้หญิงเข้ากับคุณค่าอันสูงส่งของบรรพบุรุษ ดังนั้น การที่โนราห์อกหักเพราะไปเชื่อคำลวงของผู้ชาย จึงเป็นการแสดงภาพตัวแทนของผู้หญิงที่ตั้งมั่นอยู่ในกรอบประเพณี และต้องเผชิญกับความผิดหวังในความรัก อีกทั้ง การใช้เลือกใช้ "ไม่เห็นแม้ตอขันหมาก" เป็นการใช้กลวิธีทางภาษาที่คมคายตามแบบฉบับคนใต้ โดยเปรียบเทียบคำสัญญาที่จะมาขอแต่งงานกับขันหมาก ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ขอเกียรติยศและการยอมรับทางสังคมในโครงสร้างครอบครัวแบบอนุรักษ์นิยม การบอกว่าไม่เห็นแม้แต่ ตอ ที่หมายถึง ร่องรอยหรือเค้าลาง ซึ่งเป็นการตอกย้ำที่แสดงให้เห็นถึงภาพของผู้ญิงที่ต้องรอคอยผู้ชายคนหนึ่ง เพราะความเชื่อใจ แต่การรอคอยนั้นกลับไม่มีประโยชน์

ด้วยเหตุนี้ การศึกษาภาพตัวแทนจึงไม่ได้มุ่งค้นหาว่าสิ่งที่ปรากฏในตัวบทจริง หรือ ไม่จริง หากแต่มุ่งวิเคราะห์ว่า ตัวบทใช้ภาษา วิธีการเล่าเรื่อง และองค์ประกอบต่าง ๆ เพื่อประกอบสร้างความหมาย อัตลักษณ์ ตลอดจนความสัมพันธ์เชิงอำนาจอย่างไร และความหมายเหล่านั้นส่งผลต่อการรับรู้ของผู้คนในสังคมอย่างไร

📑อ้างอิง

ณัฐชนน โรจน์วัลลี. (2567). การเล่ า เรื่องภาพสะท้อนปัญหาสังคมไทยยุคปัจจุบันของคนรุ่นใหม่ กรณีศึกษาวงไททศมิตร. [วารสารศาสตรมหาบัณฑิต , มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ]. Tu e-Thesis. https://ethesisarchive.library.tu.ac.th/thesis/2024/TU_2024_6507010160_19626_29442.pdf

สุภาวรัชต์ เฉลิมทรัพย์. (2565). ภาพแทนอัตลักษณ์ความเป็นผู้หญิงในบทเพลงของวงเคลียร์. มนุษยศาสตร์สังคมศาสตร์ปริทัศน์ , 10 (1), 53-66.