ยศถาบรรดาศักดิ์ ตอน "ท้าวพระยามหากษัตริย์ (ฝ่ายวานร)" ในรามเกียรติ์

◉ คำว่า "ท้าวพระยามหากษัตริย์" เป็นคำประสมที่บ่งบอกถึงสถานะทางสังคมและอำนาจการปกครองในระบบศักดินาของไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อนำมาใช้กับผู้นำฝ่ายวานรในวรรณคดีเรื่องรามเกียรติ์ คำนี้สะท้อนให้เห็นถึง การจัดลำดับชั้นผู้นำ ตั้งแต่ระดับเจ้าเมืองไปจนถึงกษัตริย์ผู้ทรงอานุภาพ

คำว่า "ท้าวพระยามหากษัตริย์" สามารถแยกพิจารณาได้เป็น ๓ ส่วนหลัก ซึ่งแต่ละส่วนมีรากศัพท์และความหมายที่มาที่ไปในภาษาบาลีและสันสกฤต ดังนี้

๑ ท้าว (Thao) มีที่มาจากภาษาไทยเดิม หรือคำในตระกูลภาษาไท-กะได ใช้เรียกบุคคลผู้มีอาวุโสสูงหรือเป็นใหญ่ ใช้เรียกกษัตริย์ผู้ครองเมือง หรือประมุขผู้มีอำนาจปกครอง เช่น ท้าวสามนต์ ท้าวลัสเตียน
๒ พระยา (Phraya) มาจากคำว่า "วร" (Wara) ในภาษาบาลี/สันสกฤต แปลว่า ประเสริฐ หรือ ดีเลิศ เป็น "ยศชั้นสูง" ในระบบขุนนางไทย รองจากเจ้าฟ้าและเจ้าประเทศราช ใช้สำหรับ เจ้าเมือง หรือขุนนางชั้นผู้ใหญ่ที่มีอำนาจปกครองหัวเมือง
๓ มหากษัตริย์ (Mahakasat) เป็นคำสมาสที่มาจากภาษาบาลี-สันสกฤต หมายถึง พระราชาผู้ทรงอำนาจสูงสุด เหนือประมุขอื่น ๆ ทรงมีพระราชอำนาจในการปกครองดินแดนอันกว้างใหญ่

◉ ซึ่งจะขอยกรายพระนาม รายนามของพลวานรในเรื่องรามเกียรติ์ที่มีอิริยยศ อิสรริยศักดิ์ เป็นท้าวพระยามหากษัตริย์ (ตัวละครหลัก) ดังนี้

๑ ท้าวมหาชมพู
เป็นพญาวานรปกครองกรุงชมพูกายสีน้ำเงิน หนึ่งพักตร์ สองกร ทรงชฎายอดชัย มีพระขรรค์เป็นอาวุธ มีนางแก้วอุดรเป็นพระมเหสีมี นิลพัทเป็นลูกบุญธรรม เป็นพระสหายสนิทกับพญาพาลี เจ้าผู้ครองเมืองเมืองขีดขิน มีฤทธิ์มากไม่ยอมไหว้ใครนอกจากพระผู้เป็นเจ้าทั้งสาม คือ พระอิศวร พระพรหม และพระนารายณ์ ภายหลังเมื่อรู้ว่าพระนารายณ์อวตารมาเป็นพระรามจึงเข้าร่วมทัพด้วย

๒ พญากากาศ หรือ พญาพาลี
เป็นพญาวานรปกครองเมืองขีดขิน มีกายสีเขียวอ่อน ทรงชฎายอดบัด เป็นพระโอรสของพระอินทร์ กับ นางกาลอัจนา เดิมชื่อ "กากาศ" เมื่อครั้งเยาว์โดนฤๅษีโคดมสาปให้กลายเป็นลิงเช่นเดียวกันกับสุครีพ ซึ่งเป็นพระอนุชา เพราะรู้ว่าทั้ง ๒ เป็นลูกชู้ ต่อมาพระอินทร์ผู้เป็นพระบิดา ได้สร้างเมืองชื่อ "ขีดขิน" ให้พาลีปกครอง และตั้งชื่อให้ใหม่ว่า "กากาศ" ภายหลังได้เปลี่ยนชื่อเป็น "พาลี" เคยต่อสู้กับ "ทรพี" ควายที่ฆ่าทรพาพ่อของตนเอง ตอนที่เขาพระสุเมรุทรุดเอียงจากการสู้รบกันระหว่างรามสูรกับพระอรชุน พญาพาลีกับสุครีพได้ช่วยชลอเขาให้ตั้งตรงดังเดิม พระอิศวรจึงฝากนางดารามากับพาลีเพื่อให้กับสุครีพผู้เป็นน้อง พาลีได้ยึดนางดาราไว้เป็นภรรยาเสียเอง พญาพาลีเคยแย่งนางมณโฑกับท้าวทศกัณฐ์เมื่อตอนที่เหาะผ่านเมืองขีดขินด้วย และมีพระราชโอรสกับนางมณโฑ คือ องคต

๓ พญาไวยวงศามหาสุรเดช (สุครีพ)
เป็นพญาวานรปกครองเมืองขีดขิน เคยดำดรงตำแหน่งมหาอุปราชในรัชสมัยพญากากาจ มีกายสีแดง เป็นพระโอรสของพระอาทิตย์กับนางกาลอัจนา พระอนุชาของพญากากาศ เป็นทหารเอกของพระราม มีศักดิ์เป็นพระมาตุลาของหนุมานและองคต สุครีพได้รับความไว้วางพระทัยจากพระรามให้เป็นผู้จัดการกองทัพ ออกรบสู้กับกองทัพของกรุงลงกาอยู่เสมอ ครั้งเสร็จศึกกรุงลงกา สุครีพได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์และแต่งตั้งเป็น "พญาไวยวงศามหาสุรเดช" ครองกรุงขีดขิน

๔ พระยาอนุชิตจักรกฤษณ์พิพรรธพงศา หรือ พระยาอนุชิตพิพรรธพงศา (หนุมาน)
เป็นพญาวานรปกครองเมืองลพบุรี (นพบุรี) เคยปกครองกรุงอโยธยา กรุงมลิวัน มีกายสีขาว สวมกุณฑลขนเพชร เขี้ยวแก้ว หาวเป็นดาวเป็นเดือน เป็นโอรสของพระพายกับนางสวาหะ มีศักดิ์เป็นพระนัดดาของพญากากาศ และพญาไวยวงศามหาสุรเดช เป็นภาดากับองคต รวมทั้งเป็นพระชามาดาในท้าวทศกัณฑ์ และท้าวทศคีรีวงศ์แห่งกรุงลงกา เมื่อเสร็จศึกกรุงลงกาแล้ว พระรามได้สถาปนาให้เป็น "พระยาอนุชิตจักรกฤษณ์พิพรรธพงศา" พระยาจักรกฤษณ์พิพรรธพงศา มีพระภรรยา (หลัก) และโอรสดังนี้
- บุษมาลี ไม่มีโอรส
- เบญกาย มีโอรส 1 องค์ คือ อสุรผัด
- สุพรรณมัจฉา มีโอรส 1 องค์ คือ มัจฉานุ
- วารินทร์ ไม่มีโอรส
- สุวรรณกันยุมา ไม่มีโอรส

๕ ชมพูพาน
เป็นพญาวานรปกครองเมืองปางตาล มีกายกายสีหงชาด เป็นพระโอรสบุญธรรมของพญากากาศ ถือกำเนิดมาจากเหงื่อไคลพระอิศวร ชมพูพานก็ได้รับมอบหมายให้เป็นราชทูตถือพระราชสารประกาศสงคราม เมื่อสิ้นศึกกรุงลงกา พระรามทรงปูนบำเหน็จรางวัลให้ไปเป็นเจ้ากรุงปางตาล

๖ พญาหนุราช (มัจฉานุ)
เป็นพญาวานรปกครองกรุงมลิวัน มีร่างกายเป็นลิง แต่มีหาง เป็นพระโอรสของหนุมานกับนางสุพรรณมัจฉา เมื่อเสร็จศึกกรุงลงกาครั้งที่ ๒ และศึกกรุงมลิวัน จึงได้รับแต่งตั้งเป็น พญาหนุราช ครองกรุงมลิวันแทนท้าวจักรวรรดิ และได้นางรัตนามาลี ธิดาท้าวจักรวรรดิเป็นมเหสี

๖ พระยามารนุราช (อสุรผัด)
เป็นพญาวานรครองตำแหน่งที่มหาอุปราชแห่งกรุงลงกา กายสีขาวใส ผมยักษ์ ๑ หน้า ๒ กร มีกระบองเป็นอาวุธ เป็นพระโอรสของหนุมานกับนางเบญกาย เป็นพระอนุชาต่างพระมารดากับพญาหนุราช เจ้าเมืองมลิวัน จึงทำให้มีศักดิ์เป็นพระราชนัดดาของท้าวทศคีรีวงศ์ เมื่อพิเภกผู้เป็นพระเจ้าตาถูกท้าวจักรวรรดิกับไพนาสุริยวงศ์จับไปขังไว้ อสุรผัดจึงหนีมาหาหนุมาน เล่าเรื่องราวให้ฟังและพากันไปเข้าเฝ้าพระราม พระรามจึงโปรดเกล้าฯ ให้พระพรตกับพระสัตรุตพระอนุชา ยกกองทัพไปปราบ ซึ่งเป็นการทำศึกกับกรุงลงกาครั้งที่สอง และต่อเนื่องไปเป็นศึกกรุงมลิวัน เมื่อเสร็จศึกแล้วพระรามได้แต่งตั้งให้อสุรผัดมีตำแหน่งเป็น "พระยามารนุราช" มหาอุปราชแห่งกรุงลงกา

๗ พระยาอินทรนุภาพ (องคต)
เป็นพญาวานรครองตำแหน่งที่อุปราชเมืองขีดขินภายใต้การปกครองของพญาไวยวงศามหาสุรเดช ผู้เป็นพระมาตุลา เป็นพระราชโอรสในพญากากาศ กับพระนางมณโฑ มีหนึ่งพักตร์ มีกายสีเขียว แต่งตัวตามอย่างกษัตริย์ มีพระขรรค์เป็นอาวุธ ก่อนได้รับพระราชทายบรรดาศักดิ์สวมมงกุฎสามกลีบ แต่เมื่อได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ที่ "พระยาอินทรนุภาพ" ตำแหน่งผ่ายหน้าเมืองขีดขิน ก็ได้ทรงมงกุฎกุณฑล สังวาลแก้วและทรงเครื่องอย่างกษัตริย์ทุกประการ

๘ ชมพูวราช
เป็นพญาวานรครองตำแหน่งที่อุปราชเมืองปางตาล มีกายสีแดงเลือดหมูหรือน้ำตาลเข้ม หนึ่งพักตร์ สองกร ทรงชฎายอดชัย มีพระขรรค์เป็นอาวุธ เกิดจากต้นไผ่ซึ่งฤาษีสุขวัฒนนำไปถวายพระอิศวร พระอิศวรนำมาทำเป็นธนู พอลองโก่งดูธนูหักเป็นสองท่อน เกิดเป็นพญาวานรชื่อชามพูวราช หลังเสร็จศึกลงกา ชามพูวราชได้เป็นอุปราชเมืองปางตาล

๙ พระยาอภัยพัทวงศ์ (นิลพัท)
เป็นพญาวานรครองตำแหน่งที่อุปราชเมืองชมพู มีกายสีดำ มีกุณฑล ขนเพชร เขี้ยวแก้ว สี่หน้า แปดกร เป็นบุตรพระกาฬ พระอิศวรมอบนิลพัทให้เป็นบุตรบุญธรรมของท้าวมหาชมพู เจ้าเมืองชมพู นิลพัทเคยต้องพระอาญาโดยการเนรเทศนิลพัทให้ไปอยู่เมืองขีดขิน คอยส่งเสบียงอาหารให้แก่กองทัพ คราวศึกมลิวันนิลพัทเข้าร่วมกับกองทัพพระพรตเพื่อตั้งใจจะทำศึกไถ่โทษ ช่วยทำสงครามโดยมีบทบาทคล้ายหนุมานตอนศึกลงกา เสร็จศึกพระรามแต่งตั้งให้นิลพัทเป็นอุปราชเมืองชมพูมีนามว่า "พระยาอภัยพัทวงศ์"

การรวบรวมและวิเคราะห์รายพระนาม ท้าวพระยามหากษัตริย์ และขุนพลวานรที่ได้ร่วมถวายความภักดีต่อพระรามนี้ ได้แสดงให้เห็นถึง ความอลังการของวรรณคดี และ ความซับซ้อนของการจัดลำดับยศศักดิ์ ในทัพวานร ซึ่งมิได้อาศัยเพียงกำเนิด หากแต่ขึ้นอยู่กับความสามารถ ฤทธิ์เดช และคุณูปการที่ได้สร้างสรรค์ไว้ในยุทธสงคราม

ข้าพเจ้าขอจบการเรียบเรียงรายนามและอิสริยยศของเหล่าพญาวานรผู้ยิ่งใหญ่แห่งรามเกียรติ์ไว้ ณ ที่นี้ ด้วยความเคารพในวรรณคดีอันทรงคุณค่าและวีรกรรมอันกล้าหาญของทุกตัวละคร

หากท่านมีข้อสงสัยในประเด็นใด หรือประสงค์จะให้ข้าพเจ้าขยายความถึงวีรกรรมของท้าวพระยาองค์ใดเป็นพิเศษ โปรดแจ้งความจำนงได้เลย ข้าพเจ้ายินดีเป็นอย่างยิ่งที่จะสนองตอบทุกประการ